قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٦٨ - نقش قاعده در آثار محى الدين عربى

ذاتيات خويش گردد اين است كه اگر در اجزاء يك ماهيت تكرار حاصل شود، لازمۀ آن اين خواهد بود كه ماهيت با وجود هريك از اجزاء خود مى‌تواند از ساير اجزاء مكرّر بى‌نياز باشد؛ و اين همان چيزى است كه آن را بى‌نيازى از ذاتيات ناميده‌اند. به اين ترتيب بايد گفت منشأ پيدايش هيچ‌يك از اعداد را نمى‌توان اعداد ديگر به شمار آورد؛ بلكه آنچه مى‌تواند منشأ پيدايش اعداد واقع شود، امرى است لا بشرط كه آن را واحد مى‌خوانند.

نقش قاعده در آثار محى الدّين عربى

محى الدّين عربى، كه يك فيلسوف صوفى يا صوفى فيلسوف به شمار مى‌آيد، در بيش‌تر آثار خود وحدت حقيقت وجود را اصل اساسى دانسته و همۀ مسائل ديگر را بر آن مبتنى ساخته است. برخى از اهل تحقيق آثار محى الدّين را بالغ بر صد و پنجاه اثر دانسته‌اند كه تنها بخشى از آنها به طبع رسيده است. آثار ابن عربى هرچه باشد، دو كتاب معروف فتوحات مكيه و فصوص الحكم از جملۀ جامع‌ترين آنها به شمار مى‌آيد.

محى الدين در مسئلۀ ربط حادث به قديم، اتصال ميان خدا و جهان يا حق و خلق را همانند اتصال ميان واحد عددى و ساير اعداد دانسته است. همان‌گونه كه واحد عددى منشأ پيدايش همۀ اعداد به شمار مى‌آيد، حق تبارك و تعالى نيز در عين وحدت خويش جميع جلوه‌هاى گونه‌گون جهان را پديد آورده است. واحد به عنوان يك امر لا بشرط عين اعداد است. هرگونه تفرقه و جدايى ميان واحد و عدد مستلزم نيستى و نابودى عدد مى‌باشد. حق تبارك و تعالى نيز در عين تنزّه و پاكى از هرگونه آثار حدوث، بر همۀ حوادث محيط و بر جميع موجودات مسيطر است. هرگونه تفرقه و جدايى ميان حق و خلق معنى نيستى و نابودى خلق را آشكار مى‌سازد. مسئلۀ وحدت در كثرت و كثرت در وحدت و هم‌چنين مسئلۀ تنزيه و تشبيه از جمله مسائل عميق و در عين حال بسيار ظريف علم عرفان به شمار مى‌آيد. سخنان ابن عربى در اين باب درخور بررسى و شايان توجه است.