قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٨٠ - الحد لا يكتسب من الاستقراء

بدون كمّ و كيف مخصوص و ساير عوارض مشخصه وجود پيدا نمى‌كند؛ ولى در عين حال حقيقت و ذات انسان، عين هيچ‌يك از اين عوارض مشخّصه نمى‌باشد. به عبارت ديگر مى‌توان گفت وجود عوارض مشخّصه در خارج، پيوسته از شرايط تحقق يك شىء به شمار مى‌آيند. اين مسئله نيز بديهى است كه شرايط تحقق يك شىء غير از خود شىء است. صورت دوم اين است كه حمل مطلق نباشد؛ يعنى حمل محمول بر موضوع فقط به اعتبار ذات موضوع انجام پذيرد به گونه‌اى كه عوارض مشخّصه، هيچ‌گونه تأثيرى در اين حمل نداشته باشد. به‌طور مثال، هنگامى كه گفته مى‌شود «حسن حيوان ناطق است» ، حمل كلمۀ ناطق، كه در اينجا محمول است، فقط به اعتبار ذات حسن و بدون در نظر گرفتن عوارض مشخّصۀ آن انجام پذيرد.

اشكالى كه در اينجا پيش مى‌آيد؛ اشكال غيرقابل حلّ مصادرۀ به مطلوب است؛ زيرا حمل حيوان ناطق بر ذات يك فرد انسان، هنگامى مى‌تواند معتبر باشد كه ذات فرد بدون در نظر گرفتن عوارض مشخّصه از پيش معلوم باشد، و اين همان چيزى است كه عين مدعا است و هنوز به اثبات نرسيده است. به اين ترتيب اگر كسى بخواهد عين مدعا را به عنوان دليل جهت اثبات همان مدعا به كار برد، هيچ كارى جز مصادرۀ به مطلوب انجام نداده است.

با توجه به آنچه تاكنون در اينجا ذكر شد، به روشنى معلوم مى‌شود حد يك شىء، كه نشان‌دهندۀ ذات و حقيقت آن باشد، از طريق برهان به دست نمى‌آيد و از طريق تعريف ضدّ آن نيز حاصل نمى‌شود. طريقۀ استقراء و بررسى جزئيات نيز براى دست يافتن به حدّ ذاتى يك شىء كافى نيست.