نمى‌توان گفت فاعل در انجام فعل انگيزه‌اى داشته يا غرضى را تعقيب مى‌كند. اما در صورت دوم كه يكى از دو طرف وجود فعل يا عدم آن در نظر فاعل ترجيح يافته باشد، ناچار بايد گفت آنچه در نظر فاعل رجحان يافته، براى وى افضل است. اكنون اگر فاعل آنچه را براى وى افضل است به انجام نرساند، ناچار بايد گفت به آنچه براى وى افضل است نرسيده است. و در اين صورت جاى هيچ‌گونه ترديد باقى نمى‌ماند كه فاعل مادام به آنچه براى وى افضل است نرسيده است، ناچار ناقص و ناتمام خواهد بود. نتيجۀ اين مقدمات آن است كه هرگاه فاعل براساس يك انگيزه و غرض كارى را انجام دهد، ناچار بايد گفت آن فاعل داراى كمبودهايى است كه مى‌خواهد با انجام كار آن كمبودها را جبران كرده و خود را كامل نمايد.

عبارت امام رازى در اين باب چنين است:

الفصل الثّانى عشر فى أنّ كلّ من فعل فعلا لغرض فهو ناقص. (برهانه) إنّ الّذى يفعل فعلا لغرض فلا يخلو إمّا أن يكون وجود ذلك و عدمه بالنسبة إليه سواء و إمّا أن لا يكون الأمر كذلك. فإن كان الأمران عنده سواء، استحال ان يصير أحدهما حاملا له على فعل أحد الجانبين. فحينئذ لا يكون أحد الجانبين غرضا للفاعل و أمّا إنّ كان أحد الجانبين أرجح عند الفاعل من الثانى، فلابد و ان يكون ذلك الأرجح اولى لذلك الفاعل؛ فالفاعل إذا لم يفعل ذلك الفعل لم تحصّل له تلك الأولوية. . . ١.

آيا فاعل به وسيلۀ فعل خويش استكمال مى‌يابد؟

همان‌گونه كه در عبارت امام فخر رازى مشاهده مى‌شود، فاعل مختار كه فعل خود را همواره براساس علم و اختيار انجام مى‌دهد، چيزى را جست‌وجو مى‌كند كه بدون انجام فعل آن را فاقد است. به عبارت ديگر، گفته مى‌شود انگيزۀ يك فاعل چيزى جز استكمال به وسيلۀ فعل خويش نيست. در اينجا اين پرسش پيش مى‌آيد كه خداوند متعال كه همواره فعل خويش را از روى علم و اختيار انجام مى‌دهد، چگونه بوسيلۀ فعل خويش استكمال مى‌يابد؟ آيا استكمال خداوند و برترى جستن به وسيلۀ فعل خويش به معنى نقص و نارسايى در ذات وى نيست؟

در مقام پاسخ به اين پرسش برخى متكلمين گفته‌اند غرض خداوند متعال در انجام

[١] المباحث المشرقية. ج ١، ص ٥٤٢-٥٤٣.