به انسان يا انسان‌مدارى استوار گرديده است، ولى در عين حال مسئلۀ خدا نيز به گونه‌اى مطرح بوده است. مسائل الهى و ربوبيت را به هيچ‌وجه نمى‌توان از محيط انديشۀ انسان حذف كرد. كسانى اين آرزو را داشته‌اند و براى دست يافتن به آن كوشش بسيار نيز كرده‌اند؛ ولى هرگز در اين راه پيروزى كامل به دست نياورده‌اند. اين خود شاهدى بزرگ بر اصالت مسئلۀ توحيد است. مسئلۀ خدا و انسان، يا انسان و خدا، اساس غوغاى تاريخ و بنياد جهان معرفت است. پيوستگى اين دو مسئله يا بهتر بگوييم اتحاد آنها با يكديگر آن‌چنان ظريف و دقيق است كه با اندكى غفلت يا ساده‌انگارى، فاجعه ايجاد مى‌شود.

كسانى كه خواسته‌اند خدا را از غير راه انسان پيدا كنند، در وادى سرگردانى گمراه گشته و كسانى كه خواسته‌اند انسان را بدون خدا مورد بررسى و ارزيابى قرار دهند، سر از دروازۀ پوچى و هيچ‌گرايى درآورده‌اند. خدا را در انسان مى‌توان جست‌وجو كرد و انسان را با خدا مى‌توان ارزش انسانى نهاد و معناى آن را در وى پيدا كرد.

تقسيم‌بندى و ايجاد انحراف

براساس آنچه تاكنون گذشت، به آسانى مى‌توان اعتراف كرد كه تقسيم‌بندى‌هاى از پيش ساخته شده هرگز نمى‌تواند پايه و اساس براى درك ماهيت اشياء واقع شود و نبايد آنها را ملاك و معيار قضاوتهاى عقلى و منطقى قرار داد. با اين‌همه در بسيارى موارد مشاهده مى‌شود برخى از متفكرين براساس يك تقسيم‌بندى، كه آن را به عنوان اصل نخستين پذيرفته‌اند، به جهانى قدم گذاشته‌اند كه جز يك سوى ندارد و همه‌چيز در آن به يك رنگ جلوه‌گر مى‌شود. به‌طور مثال، يك ماترياليست مى‌گويد: ماترياليسم و ايده‌آليسم دو سوى اساسى را در فلسفه به وجود مى‌آورند كه پيوسته با يكديگر در مبارزه هستند.

تاريخ فلسفه همانا تاريخ پيدايش، رشد و مبارزۀ ماترياليسم با ايده‌آليسم است. از ديدگاه يك ماترياليست، ايده‌آليست و ماترياليست دو حزب هستند كه در فلسفه به پيكار سخت برخاسته‌اند. معنى اين سخن آن است كه هرگونه انديشه‌اى در اين جهان ناچار بايد در يكى از اين دو اردوگاه به فعاليت خويش ادامه دهد و هيچ شخص متفكرى نمى‌تواند خارج از اين دو حزب به حيات فكرى خويش ادامه دهد؛ زيرا بيرون از اين دو حزب و خارج از اين دو مكتب هيچ‌گونه فكر و انديشه‌اى وجود ندارد.

اكنون اگر در اين تقسيم‌بندى، كه به عنوان يك اصل پذيرفته شده است بررسى به عمل آيد، به آسانى معلوم خواهد شد كه هرگز نبايد آن را پايه و اساس براى پيدايش يك