سلسلۀ پرسش‌ها و پاسخ‌ها تا بى‌نهايت ادامه خواهد يافت و پايانى معقول براى آن متصوّر نخواهد بود. ولى اگر گفته شود، اثبات ذاتى بودن «الف» براى انسان از طريق حدّ آن، يعنى حيوان ناطق بودن انجام مى‌پذيرد، ناچار با اشكال دوم يعنى دور محال روبه‌رو خواهيم شد؛ زيرا در اين صورت هريك از دو حدّ «الف بودن» يا «حيوان ناطق بودن» در هستى‌شان به يكديگر وابسته‌اند و اين‌گونه وابستگى در هستى، بين دو شىء بالضّروره باطل و از نظر عقل محال است.

در اينجا گذشته از دو اشكال فوق، اشكال سوم نيز پيش مى‌آيد. زيرا اگر حد بودن حيوان ناطق براى انسان كه از طريق حدّ بودن «الف» انجام پذيرد، ناچار بايد در ذاتيات يك شىء تكرار حاصل شود. در حالى كه تكرار در ذاتيات يك شىء، محال است. تكرار در ذاتيات يك شىء به موجب قياس خلف جايز نيست، زيرا اگر ذاتيات در يك شىء مكرر فرض شود، لازم است كه شىء مفروض با وجود هريك از آنها از ديگرى بى‌نياز باشد. اين مسئله نيز بديهى است كه اگر يك شىء نسبت به چيزى بى‌نياز باشد، آن چيز هرگز نمى‌تواند از امور ذاتى آن شىء به شمار آيد؛ در اين صورت اين نتيجه به دست مى‌آيد كه آنچه را ذاتى فرض كرده بوديم، در واقع نمى‌تواند ذاتى بوده باشد.

شيخ الرّئيس، ابو على سينا، در آثار خويش اين قاعده را به تفصيل مورد بحث قرار داده و براى اثبات آن اقامۀ برهان نموده است. وى در كتاب نجات، فصلى را به بحث از اين قاعده اختصاص داده است. ولى در مورد ديگر نيز عباراتى دارد كه مى‌توان براى اثبات اين قاعده به آنها استدلال نمود. در نجات مى‌گويد: سه اصل بايد هميشه پيش از برهان مورد توجه و پذيرش واقع شوند. آن سه اصل عبارتند از حدود و اوضاع و مقدمات. عين عبارت وى چنين است:

الأصول الّتى تعلم أوّلا قبل البراهين ثلاثه حدود و أوضاع و مقدّمات ١.

معنى اين سخن، آن است كه حدّ يك شىء هميشه پيش از برهان بايد مورد توجه و پذيرش واقع شود. اين مسئله نيز بديهى است كه اگر چيزى خود مقدمۀ برهان باشد، هرگز نمى‌توان آن را با همين برهان اثبات نمود.

صدر المتألّهين نيز اين قاعده را به تفصيل مورد بحث قرار داده و اثبات كرده است كه حدّ يك شىء به هيچ‌وجه از طريق برهان حاصل نمى‌شود. ملاّ صدرا در اين باب چيزى

[١] النجاة. ص ٧١.