تصديقات است. سخن كسانى كه بسيط بودن تصديق را انكار كرده و معتقدند تصديق از تصورات سه‌گانه يا چهارگانه تركيب مى‌شود، تأكيدى بيش‌تر بر اين مطلب است؛ زيرا عناصر، يا اجزاى تشكيل‌دهندۀ يك مركب، همواره از جهت تعدد موارد گونه‌گون‌تر از خود مركب مى‌باشند. موارد گونه‌گون باب تصورات در سخن حكيم بزرگ اسلامى ميرسيد شريف جرجانى به اين صورت است:

«قوله» العلم إمّا تصور فقط. «أقول» هذا التّصور قد يكون تصورا واحدا كتصوّر الإنسان و قد يكون متعدّدا بلانسبة كتصوّر الإنسان و الكاتب و مع نسبة أيضا إما تقييديّة كالحيوان الناطق و غلام زيد و إما تامّة غير خبريّة كقولك إضرب؛ و إما خبريّة يشك فيها فإنّ كلّ ذلك من التّصوّرات لخلوّها عن الحكم و إما أجزاء الشّرطيّة فليس فيها حكم أيضا إلاّ فرضا فإدراكها ليس تصديقا بالفعل بل بالقوّة القريبة كما سيجىء. ١

از نظر او هرگونه انديشه‌اى كه بدون حكم باشد، «تصور» خوانده مى‌شود تا جايى كه اجزاى قضاياى شرطيه كه هركدام از آنها خود يك قضيۀ حمليه را تشكيل مى‌دهند، چون بدون حكم باقى مى‌مانند، در زمرۀ تصورات به شمار مى‌آيند.

تصور و تصديق

اكنون كه معلوم شد وصف و به‌طور كلى مركبات ناقص، در زمرۀ تصورات به شمار آمده‌اند، بى‌مناسبت نيست كه مسئلۀ تصور و تصديق و ضابطۀ تقسيم علم به اين دو بخش را در اينجا مورد بررسى قرار دهيم.

در كتب حكما و ارباب منطق، مكرر اين عبارت ديده مى‌شود: «علم يا تصور است يا تصديق» . مقصود اين بزرگان از كلمه «علم» در اينجا چيزى جز مطلق انديشه نيست؛ به‌طورى كه هرگونه معنى ديگرى از كلمۀ علم در اين مورد مى‌تواند باب تصور و تصديق را با يك سلسله مشكلات مواجه سازد. دليل قاطع بر اين مدعا كه مقصود حكما و ارباب منطق از كلمۀ علم در اين باب چيزى جز مطلق انديشه نيست، اين است كه اين بزرگان در باب تعريف علم گفته‌اند: «العلم هو الصّورة الحاصلة من الشىء عند العقل» در اين مطلب نيز جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه صورت حاصله نزد عقل نمى‌تواند چيز ديگرى جز مطلق انديشه بوده باشد. بنابراين، مقسم در اينجا مطلق انديشه است و معنى سخن اين

[١] حاشيه بر شرح مطالع. بدون صفحه شمارى.