قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٥١٣ - تصور و تصديق
جماعت اين است كه هرگونه انديشه در انسان يا تصور است يا تصديق. اين تقسيم به همين صورت كه ذكر شد، در ميان اهل معقول مشهور و رايج است.
از طرف ديگر گروهى اين تقسيم را مورد اعتراض قرار داده و مىگويند: در اين تقسيم روبرو شدن با يكى از دو اشكال، اجتنابناپذير است؛ زيرا اگر معنى تصديق عبارت باشد از تصورى كه زير پوشش حكم قرار گرفته، لازم مىآيد كه قسم شىء، قسيم آن واقع شود و اين بدان جهت است كه نفس حكم اگرچه همواره در مقابل تصور و قسيم انديشه است، ولى در اين تقسيم نوعى از مطلق انديشه به شمار آمده است. محققين حكما براى رهايى از اين اشكال و اشكالهاى ديگرى در اين باب، چارهاى انديشيده و گفتهاند انديشۀ انسان هميشه دو گونه است كه به ترتيب عبارتند از:
١. ادراك ساده يا انديشۀ ناب كه زير پوشش هيچگونه حكمى از احكام قرار نگرفته باشد.
٢. نوعى ادراك يا گونهاى انديشه كه پيوسته همراه حكم است و به هيچوجه از آن جدا نمىگردد. اين حكم مىتواند به نفى چيزى باشد يا به اثبات آن.
نوع اول را «تصور» و نوع دوم را «تصديق» نام گذاردهاند. براساس اين تقسيم، اشكال گذشته ديگر وارد نخواهد بود؛ زيرا هنگامى كه گفته مىشود تصديق نوعى ادراك است كه پيوسته همراه حكم به سلب يا ايجاب است، اگرچه از دايرۀ گستردۀ مطلق انديشه بيرون نيست، ولى هرگز قسمى از اقسام ادراك ساده نيست؛ بلكه همواره در مقابل دو قسيم آن قرار دارد. بنابراين، اشكال قسم شىء قسيم آن شدن و يا قسيم شىء قسم آن بودن از ميان برداشته مىشود. و اين بدان جهت است كه بين مطلق انديشه، كه در اينجا مقسم تصور و تصديق است، و انديشۀ مطلق كه به معنى خالى از هرنوع حكم بودن است، تفاوت وجود دارد.
به عبارت ديگر مىتوان برخى اعتبارات ماهيت را كه همان «بشرط لا و بشرط شىء» بودن است، در اينجا نيز جارى دانست و گفت: ادراك «بشرط لا» يعنى بدون حكم، تصوّر است و ادراك «بشرط شىء» يعنى پيوسته همراه با حكم، تصديق است و مقسم اين دو قسم همان ادراك «لا بشرط» است كه آن را مطلق انديشه خواندهاند. ناگفته نماند كه بين اقسام در اينجا و اعتبارات سهگانه در باب ماهيت يك تفاوت وجود دارد و آن تفاوت عبارت است از اينكه در باب ماهيت غير از اعتبار بشرط لا و بشرط