قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٢٧ - حصول العلّة عند حصول المعلول واجب

حصول العلّة عند حصول المعلول واجب

جايى كه معلول وجود داشته باشد، ناچار علت آن نيز موجود است. اين قاعده يك قانون عقلى است كه از جملۀ نخستين پايگاه‌هاى تفكر و انديشۀ بشر به شمار مى‌آيد.

كسانى مانند هيوم فيلسوف معروف انگليسى و پيروانش كوشيده‌اند به اعتبار و درستى اين قاعده خدشه وارد سازند، ولى اين گروه با اصرار و كوشش خويش در باب انكار قانون عليت در حقيقت به صحت و اعتبار آن اعتراف نموده‌اند؛ زيرا اگر آنان در انجام اين كار صداقت داشته باشند، به خوبى مى‌دانند كه نفس اين كوشش است كه مى‌تواند علت اثبات مدعاى آنان واقع شود. معنى اين سخن آن است كه اگر اين جماعت به يك نوع ارتباط وجودى در باب عليت و معلوليت بين نفس كوشش و اثبات مدعاى خويش اعتراف نداشتند، هرگز دست به اين كار نمى‌زدند و در اين راه پافشارى نمى‌كردند.

به اين ترتيب مى‌بينيم كسانى كه در مقام انكار قانون عليت برآمده‌اند، به گونه‌اى آشكار با اسلحۀ قانون عليت به جنگ با آن برخاسته‌اند و از اين نكته غافل مانده‌اند كه هرگونه استدلال براى انكار قانون عليت، سرانجام به اثبات آن پايان مى‌پذيرد؛ زيرا اگر كسى كه به يك نوع ارتباط علّى و معلولى بين استدلال و نتيجۀ آن اعتقاد نداشته باشد، به هيچ‌وجه نمى‌تواند نسبت به نتيجۀ استدلال خوش‌بين بوده باشد و به آن اتكاء نمايد. با توجه به اين مقدمات، بايد گفت انكار قانون عليت در اين جهان به يك شوخى يا سخن هزل بيشتر شباهت دارد تا به يك مسئلۀ جدى؛ زيرا فرار از چنگال اين قانون و بيرون رفتن از دايرۀ شمول آن در اين عالم براى هيچ‌كس ميسر نيست. برخى گمان كرده‌اند صحت و اعتبار قانون عليت فقط از طريق تجربه و استقراء به دست مى‌آيد؛ ولى اگر اين مسئله به دقت مورد بررسى قرار گيرد، به روشنى معلوم خواهد شد كه برعكس آنچه