و اعلم أنّ المشهور فيما بين القوم إنّ احتمال الصّدق و الكذب من خواص الخبر لا يجرى فى غيره من المركبات مثل «الغلام الذى لزيد» و «يا زيد الفاضل» و نحو ذلك ممّا يشتمل على نسبة و ذكر بعضهم إنّه لا فرق بين النّسبة فى المركّب الإخبارى و غيره إلاّ بأنّه إن عبّر عنها بكلام تامّ يسمّى خبرا و تصديقا كقولنا «زيد إنسان أو فرس» و إلاّ يسمّى مركّبا تقييديّا و تصورا كما فى قولنا «يا زيد الإنسان او الفرس» و أيامّا كان فالمركّب إمّا مطابق فيكون صادقا أو غير مطابق فيكون كاذبا فيازيد الإنسان، صادق و «يا زيد الفرس» كاذب و «يا زيد الفاضل» محتمل. . . ١

همان‌گونه كه در اين قول مشاهده مى‌كنيم، مطابق قول غير مشهور، احتمال صدق و كذب خصلت ذاتى خبر به حساب نيامده و در نتيجه به باب مركبات ناقص مانند وصف و اضافه نيز سرايت داده شده است. ولى آنچه مى‌تواند اين قول را همانسان كه از شهرت برخوردار نيست، از اعتبار نيز بى‌بهره سازد، اين مسئله است كه مركبات ناقص مانند وصف و اضافه در زمرۀ تصورات به شمار آمده‌اند و احتمال صدق و كذب در باب تصورات سخنى است كه مى‌توان گفت داراى اعتبار عقلى نيست. بنابراين باز هم اين نتيجه به دست مى‌آيد كه احتمال صدق و كذب خاصيت ذاتى خبر است؛ و چيزى كه داراى خصلت ذاتى احتمال است، هرگز نمى‌تواند در حدّ ذات معلوم باشد. زيرا علم با احتمال سازگار نيست. به اين ترتيب سرانجام باز مى‌گرديم به مفاد قاعدۀ مورد بحث مبنى بر اين‌كه تفاوت بين وصف و خبر چيزى جز معلوم بودن وصف و نامعلوم بودن خبر در حدّ ذات نيست.

يادآورى يك مسئله در اينجا ضرورى به نظر مى‌رسد و آن عبارت از اين است كه نه‌تنها مركبات ناقص، مانند وصف و اضافه، در زمرۀ تصورات به شمار آمده‌اند، بلكه مركبات تام غير خبرى، مانند همۀ امور انشائى و حتى مركبات تام خبرى كه مشكوك باقى مانده و هنوز به مرحلۀ جزم و يقين نرسيده‌اند، نيز در زمرۀ تصورات به شمار آمده‌اند. بنابراين، باب تصورات از جهت گونه‌گون بودن موارد، بسيار گسترده‌تر از باب

[١] المطوّل. ص ٤٢.