مى‌ترسم» . مقصود خواجه از اين سخن، چيزى جز اين نيست كه فرجام هرموجود در اين جهان آغاز را نشان مى‌دهد. آغاز هرموجود در نظر صوفيه عبارت است از آنچه عين ثابت آن در مرحلۀ ربوبى اقتضا مى‌نمايد. عين ثابت هرشىء آينۀ ظهور حق و مجلاى تجلّيات پروردگار به شمار مى‌آيد.

اكنون بى‌مناسبت نيست قول شيخ مؤيّد الديّن جندى بهترين شارح كتاب فصوص محى الدّين اعرابى را، جهت مزيد توضيح در اينجا بياوريم:

كلّ عين من أعيان العالم فإنّه مرآته و مجلاه يتجلّى فيه وجوده فيتأتّى للمشاهد شهوده ١.

كسانى كه موجودات اين جهان را در مقام علم ازلى و عالم ربوبى ثابت مى‌دانند، اتصاف آنها را به وصف قديم نيز مورد انكار قرار نمى‌دهند، زيرا هرموجود از جهت عين ثابت و تعيّن خود در مرحلۀ علم ربوبى قديم به شمار مى‌آيد. از سوى ديگر مى‌توان گفت آنچه در علم ربوبى متعيّن و ثابت است، از جهت اين‌كه در اين جهان ظاهر مى‌گردد، حادث و ممكن الوجود به شمار مى‌آيد. عين عبارت صدر الدين قونوى در اين باب چنين است:

كينونية كلّ شىء فى شىء إنّما يكون بحسب المحلّ سواء كان المحلّ معنويّا أو صوريّا. و لهذا وصف المعلومات الممكنة من حيث ثبوت تعيّنها فى علم الحق و إرتسامها فيه بالقدم، كما إنّ كلّ متعيّن فى علم الحق من وجه آخر لا يخلو عن حكم الحدوث، لأنّ وجود العالم و علوم أهله حادثان منفعلان، بخلاف وجود الحق و علمه، فاعلم ذلك ترشد ٢.

همان‌گونه كه در اين عبارت مشاهده مى‌شود، و در آغاز اين مبحث نيز يادآورى شد، مقصود شيخ صدر الدّين قونوى از طرح اين قاعده اين است كه اعيان ثابته را مطابق مذهب صوفيه تشريح و توجيه نمايد. ثبوت علمى ماهيات به تبع اسماء و صفات حق تبارك و تعالى در مرحلۀ علم ازلى مورد قبول بيش‌تر عرفا و صوفيه واقع شده است؛ ولى برخى از ارباب انديشه مسئلۀ ثبوت علمى ماهيات را پيش از تحقق عينى آنها به شدت مورد انكار قرار داده‌اند. مسئلۀ اصالت وجود و اعتبارى بودن ماهيت، هرگونه تحقق يك ماهيت را پيش از وجود عينى آن با اشكال روبه‌رو مى‌سازد.

[١] شرح فصوص الحكم. ص ٢٩٧.

[٢] رسالۀ النصوص. ص ٥٥.