قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٩٥ - الحد و البرهان متشاركان

الحدّ و البرهان متشاركان

شيخ الرّئيس ابو على سينا، يك فصل از كتاب نجات را به بحث از اين قاعده اختصاص داده و در آنجا كوشيده است تا مشترك بودن حدّ تام و تعريف حقيقى يك شىء را با برهان آشكار سازد. براى اين‌كه معنى اين قاعده به روشنى معلوم گردد، بايد يك مسئله را در اينجا به دقت مورد بررسى قرار داد. آن مسئله عبارت است از اين‌كه آيا حدّ تام با برهان در چه چيز با يكديگر مشترك‌اند؟

در مقام پاسخ به اين پرسش آنچه مى‌توان از عبارت ابن سينا استفاده كرد، اين است كه حدّ تام با برهان در دو چيز با يكديگر مشترك‌اند. آن دو چيز به ترتيب عبارتند از:

١. حدّ و برهان پيوسته بعد از هستى يك شىء به منصۀ ظهور مى‌رسند. زيرا همان‌گونه كه گذشت، ما (ى) حقيقيه و لم ثبوتى يا اثباتى همواره پس از مرحلۀ هل بسيطه تحقق مى‌يابند.

٢. پاسخ پرسش از علت، در صورتى كه آن پاسخ حقيقى باشد، با پاسخ پرسش از حقيقت شىء مشترك است، زيرا علت ذات يك شىء همواره مقوّم ذاتى آن به شمار مى‌آيد.

نتيجه‌اى كه از اين دو مقدمه به‌دست مى‌آيد، اين است كه حدّ و برهان در حدود و اجزاى خود با يكديگر مشترك‌اند، زيرا آنچه در حدّ حقيقى يك شىء واقع مى‌شود، در حدّ وسط برهان همان شىء نيز قرار مى‌گيرد. و اين بدان جهت است كه حدود و اجزاى حدّ و برهان را علل چهارگانه يا برخى از آنها تشكيل مى‌دهند. جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه اشتراك حدّ تام با برهان در جايى صادق است كه سخن از ماهيت موجود در ميان باشد و از اين جهت گفته‌اند نيكوترين و جامع‌ترين تعريف عبارت است از تعريفى كه مشتمل بر علل چهارگانه باشد. به اين ترتيب مى‌توان گفت اجزاى حدّ يك شىء با حدّ