آنچه از زمان‌هاى بسيار قديم در اين زمينه رسيده، اين است كه هريك از ضرورت و امكان و امتناع خاصيت مخصوص برخى از ماهيات و ذوات هستند، يعنى ماهيات بالذّات مختلف‌اند و خاصيت بعضى از آنها ضرورت وجود و خاصيت بعضى امكان وجود و خاصيت بعضى امتناع وجود است. لهذا ماهيات از اين لحاظ بر سه قسم‌اند: واجب الوجود، ممكن الوجود، ممتنع الوجود.

اين سه دسته واجب و ممكن و ممتنع را اين‌طور تعريف كرده‌اند: واجب آن است كه ذات و ماهيتش مقتضى وجودش است. ممتنع آن است كه ذات و ماهيتش مقتضى عدمش مى‌باشد. و ممكن آن است كه ذات و ماهيتش نسبت به وجود و عدم لا اقتضا است.

بعدا فلاسفه اندكى دقيق شدند و اين بيان را خيلى ناقص بلكه كودكانه ديدند كه گفتند ذاتى كه خودش مقتضى وجود يا مقتضى عدم خويش باشد، معنى ندارد.

چگونه ممكن است كه يك چيز خودش وجوددهنده يا معدوم‌كنندۀ خودش باشد؛ و گفتند اگر واجب الوجودى داشته باشيم، به اين معنى است كه ذاتى است كه وجودش از ناحيۀ علت خارجى به وى نرسيده؛ و اگر ممتنع الوجودى داشته باشيم، به اين معنى است كه عدمش معلول علت خارجى نيست؛ نه اين‌كه واجب الوجود ذاتى است كه خودش وجوددهندۀ خويش است و ممتنع الوجود ذاتى است كه خودش معدوم‌كنندۀ خويش است.

آرى اين‌قدر مى‌توان گفت كه واجب الوجود ذات و ماهيتى است كه اگر عقل آن را تصور كند، موجوديت را از حاقّ ذات آن ماهيت انتزاع مى‌كند؛ همان‌طور كه چون عدد چهار را تصور مى‌كند، جفت بودن را از حاق ذات آن انتزاع مى‌كند و خلاف آن را محال مى‌داند. و ممتنع الوجود ماهيتى است كه اگر عقل آن را تصور كند، معدوميت را از حاق ذات آن انتزاع مى‌كند. پس واجب الوجود ذاتى است كه از ناحيۀ غير و معلول غير نيست و عقل از حاق ذات وى موجوديت را انتزاع مى‌كند. و ممتنع الوجود ذاتى است كه به‌خودى‌خود و قطع نظر از علت خارجى معدوم است و عقل از حاق ذات وى معدوميت را انتزاع مى‌كند. و ممكن الوجود ذاتى است كه از ناحيۀ غير و معلول غير است و طورى است كه عقل از ذات وى با قطع نظر از شىء خارجى نه موجوديت را انتزاع مى‌كند و نه معدوميت را.

ولى بعد از اين‌كه فلاسفه در الهيات غور بيش‌ترى كردند و روى براهين