قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٢١ - الحركة لا تقع فى الآن

پيچيدگى در باب ماهيت زمان را ضعف در وجود يا سستى در هستى آن به شمار آورد؛ زيرا نحوۀ هستى زمان در خارج چيزى جز تدريجى بودن و عدم قرار نمى‌باشد. بهرۀ ادراك ذهن انسان از هستى زمان در جهان خارج چيزى بيش از اين نيست كه به مجرد اين‌كه لحظه‌اى از آن متعلّق ادراك واقع مى‌شود، در زمرۀ گذشته واقع مى‌گردد. اشارۀ فعلى به لحظۀ حاضر در زمان، نتيجۀ وقوع در گذشته را به دنبال خواهد داشت. اين يك واقعيت است كه انسان در حال سخن مى‌گويد، ولى اداى آن هميشه در گذشته قرار مى‌گيرد. حكيم معروف مسيحيت اگوستين قديس مى‌گويد:

وقتى كسى از وى سؤال نكند كه زمان چيست، او به خوبى مى‌داند كه زمان چيست؛ ولى هنگامى كه از وى مى‌پرسند زمان چيست، او به هيچ‌وجه نمى‌داند كه زمان چيست. افعال ماضى و حال و مستقبل را به‌درستى استعمال مى‌كند؛ ولى از حقيقت آن آگاه نيست ١.

[١] .٦٢١. P,٨-٧. loV,yhposolihP fo aidepolcycnE ehT .