اعمال حسى، يا حالتى افتد، چون خواب و بيمارى، آن يقين باطل نشود و فراموش نگردد و نفس به خودى‌خود مشغول باشد نه به احوال و آلاتش چون حواس و اعضاء. و چون بدين مرتبه رسيده باشد، وجودى ضرورى بود؛ يعنى وجودش ذاتى و عالمى او هم وجودش بود به خودى‌خود، و قادرى او هم علم وى بود به وجود اشياء، و حيات وى دانستنش مريد باشد و نه كاره بل مدرك خود و غير خود باشد. و چون اين مرتبه يافت، با هرچه دانسته است، اتصال دارد و به ذات او متحد به نفسه شود و چون غفلت طبيعى به كلى برخيزد و حواس و آلاتش باطل شوند، اين مشاهده دائم گردد؛ چه شاغل نماند و هيچ جزوى نبود كه به وى رسد تا او را مشغول گرداند؛ خاصه اين يقين نفس را در آن حالت كرامت افتاد كه شواغل حسى و ادراكات خود و ادراك وجود كلى محروم ماند، بعد از بطلان تركيب آلات و اعضاء اين مرتبه او را نتواند بود و هم‌چنان باشد كه پيش از بطلان حيات بود در ادراك خود بى‌خبر و غافل؛ لابل زيان‌كارتر بدان سبب كه ادراكات حسى نيز نماند و به دوزخ ابد پيوندد؛ وقانا اللّه منها و حشرنا مع محمد المصطفى (ص) و أهل بيته الأخيار فى جنّة بمحمّد و آله الطّيبين الطّاهرين ١.

بر اهل بصيرت پوشيده نيست كه آنچه از افضل الدّين كاشانى در باب جزئى و كلى نقل شد، صرفا مربوط است به مفاهيم عامّه مانند مفهوم هستى، مفهوم وحدت و هكذا؛ و اين‌گونه مفاهيم همان مفاهيمى هستند كه حكماى اسلامى آنها را معقولات ثانيه ناميده‌اند. نوعى ديگر از كليات را در گذشته مورد بحث قرار داديم كه با معقولات ثانيه و عناوين عامّه متفاوت مى‌باشند و آنها را معقول اول خوانده‌اند.

افضل الدّين كاشانى در رسالۀ عرض‌نامۀ خود در باب اقسام معلومات كلى و جزئى به تفصيل سخن گفته و شخص جزئى را مثال صورت عقلى دانسته است. مثال صورت عقلى همواره در پرتو فروغ عقل كلى شناخته مى‌شود. كلمۀ مثال معمولا به معنى آيت و نشانۀ يك شىء به كار مى‌رود. بنابراين، اگر گفته مى‌شود، شخص جزئى هميشه آيت يا نشانۀ معقول كلى است، سخنى به گزاف گفته نشده است. آيت يا نشانه چيزى را گويند كه همواره حقيقتى را نشان مى‌دهد، ولى خودش همۀ حقيقت نيست، به عبارت ديگر بايد گفت نشانه هميشه راهنماى صاحب‌نشان است. آيت نيز چيزى جز هدايت به سوى

[١] مجموعۀ مصنفات افضل الدين كاشانى، رسالۀ تقريرات و فصول مقطعه. ش ٣، ص ٦١٥-٦١٧.