قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٥٤ - المميز لا يصلح لتصيير الشىء جزئيا و شخصيا

المميّز لا يصلح لتصيير الشّىء جزئيّا و شخصيّا

به موجب اين قاعده ميان تشخّص و تميّز تفاوت اساسى وجود دارد؛ زيرا آنچه مى‌تواند مميز به شمار آيد، به هيچ‌وجه نمى‌تواند مشخّص واقع شود. شيخ مقتول، حكيم سهروردى، اين قاعده را در كتاب المقاومات ١مورد بحث و بررسى قرار داده است. در نظر وى تشخّص چيزى جز نحوۀ وجود يا گونه‌اى از هستى نيست. اين مسئله كه آيا تشخّص چيست و چگونه يك شىء مى‌تواند مشخص گردد، همواره ميان حكما و اهل تحقيق مورد اختلاف بوده است.

گروهى از حكما بر اين عقيده‌اند كه تشخّص هريك از موجودات مادى تنها به ماده است. در مورد موجودات غير مادى، تشخّص حق تبارك و تعالى را به ذات خويش، و تشخّص ساير موجودات مجرد را به باطن ذات آنها دانسته‌اند.

گروهى ديگر گفته‌اند هريك از موجودات ممكن الوجود تنها به فاعل خويش مشخص مى‌گردد؛ ولى حق تبارك و تعالى به ذات خويش مشخص است.

گروه سوم بر اين عقيده‌اند كه هريك از انواع موجودات كه داراى افراد متعدداند، تنها از طريق عوارض مشخّصه مى‌توانند تشخّص پيدا كنند.

گروه چهارم كسانى هستند كه گفته‌اند هريك از موجودات جهان، اعم از اين‌كه مادى باشند يا مجرد، تنها از طريق عوارض مشخّصه مى‌توانند تشخّص پيدا كنند. تفاوت ميان موجودات مجرد و مادى تنها در اين است كه عوارض مشخّصه در مورد موجودات مجرد، از لوازم ماهيت آنها به شمار مى‌آيد؛ ولى در مورد موجودات مادى عوارض مشخّصه از لوازم ماهيت نيستند. اين گروه نيز مانند ساير گروه‌ها، تشخّص حق تبارك و تعالى را به نفس ذات حق دانسته‌اند.

[١] مجموعۀ مصنفات شيخ اشراق. ج ١. كتاب المقاومات، ص ١٦١.