قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٥٢٥ - قضاياى پنجگانه در صناعت قياس

صادر كرد و خود پيشاپيش لشكريان، با شور و وجدى تام عازم مقصد گرديد.

اين قضاياى پنجگانه به ترتيبى كه ذكر شد، تشكيل‌دهندۀ صناعات پنجگانۀ قياس مى‌باشند كه عبارتند از:

١. برهان

٢. خطابه

٣. سفسطه

٤. جدل

٥. شعر

بنابراين، برهان از قضاياى علميه و يقينيه تشكيل مى‌شود. ساير صناعات نيز به ترتيب: خطابه از قضاياى ظنيه؛ سفسطه از وهميه؛ جدل از تسليميه؛ و شعر از تخيليه تشكيل مى‌گردند.

اين تقسيم‌بندى در قضيه مورد اتفاق همۀ كسانى است كه با منطق آشنايى كامل دارند.

شيخ الرّئيس ابو على سينا، نيز اين تقسيم‌بندى را در آثار خويش آورده است. ولى با اين‌همه جاى يك سؤال باقى مى‌ماند و آن عبارت است از اين‌كه چرا اين تقسيم‌بندى به باب قضايا اختصاص يافته و در باب تصورات جارى نمى‌گردد؟ در مقام پاسخ به اين سؤال بايد گفت تقسيم قضيه به اقسام پنجگانه يك تقسيم طبيعى است؛ يعنى اگر هر قضيه در حدّ ذات خود مورد مطالعه قرار گيرد، و از هرگونه نسبت يا غير آن صرف‌نظر گردد، به‌طور طبيعى اقسام پنجگانه مزبور را مى‌پذيرد. به عبارت ديگر گفته مى‌شود اگر مادۀ يك قضيه خطابى و ظنّى است، به يك قياس برهانى تبديل نمى‌شود؛ و اگر محتواى يك قضيه علمى و قطعى است، هرگز به يك قياس شعرى يا سفسطى مبدل نمى‌گردد.

به همين جهت است كه اقسام پنجگانۀ صناعات را نسبت به يكديگر متباين دانسته‌اند.

ولى در باب تصورات، تقسيم به‌طور طبيعى انجام نمى‌گيرد، به اين ترتيب كه گفته مى‌شود تصور يا ذاتى است يا عرضى؛ ذاتى يا جنس است يا فصل. اين تقسيم‌بندى اگرچه در باب تصورات انجام گرفته است، ولى بايد گفت اين يك تقسيم‌بندى عرضى است؛ زيرا يك تصور ذاتى هنگامى كه به غير خود منسوب گردد عرضى خواهد بود. بدين‌جهت است كه اقسام در باب تصورات، يك سلسله معانى عرضى به شمار مى‌آيند كه از طريق نسبت‌هاى گونه‌گون حاصل شده‌اند، به‌گونه‌اى كه اگر پاى نسبت در ميان نباشد، معنى