يك واقعيت است كه جريان زمان آن را دگرگون نمى‌سازد و در همۀ لحظه‌هاى زمان به‌طور يك‌نواخت صدق مى‌نمايد. در گذشتۀ بسيار دور چنين بوده است، هم‌اكنون نيز چنين است و در آينده نيز چنين خواهد بود.

با توجه به آنچه در اينجا ذكر شد، بايد گفت تقدّم يا پيش بودن خداوند بر جهان آفرينش، از نوع تقدّم بالذّات به شمار مى‌آيد. زيرا در اين نوع از تقدّم، كه شامل تقدّم و سبق بالعلّيّة نيز مى‌شود، انفكاك و جدايى سابق بر لاحق به هيچ‌وجه جايز شمرده نمى‌شود. علت و معلول هميشه در زمان با يكديگر توأم‌اند و اين همان چيزى است كه آن را به حسب اصطلاح «معيّت در زمان» ناميده‌اند.

آنچه مى‌تواند اين نوع تقدّم يا پيش بودن را توجيه نمايد، چيزى جز سبق و تقدّم در مرتبه نيست. به‌طور مثال گفته مى‌شود هنگامى كه شخص به وسيلۀ يك كليد نسبت به گشودن در خانه اقدام مى‌كند، حركت دست وى علت حركت كليد و در نتيجه گشوده شدن در خانه است، ولى حركت دست شخص به هيچ‌وجه از حركت كليد جدا نيست و هيچ‌گونه فاصلۀ زمانى در اين باب نمى‌تواند وجود داشته باشد. به اين ترتيب بايد گفت همان‌گونه كه تقدّم علت بر معلول در يك فاصلۀ زمانى به هيچ‌وجه معقول نيست، تقدّم ازل بر زمان، يا قديم بر حادث، نيز در يك فاصلۀ زمانى به هيچ‌وجه معقول نمى‌باشد.

وقتى بين يك موجود ازلى و يك موجود حادث هيچ‌گونه فاصلۀ زمانى وجود نداشته باشد، ديگر نبايد با واپس رفتن در خط ممتد زمان به جست‌وجوى حقيقت ازل پرداخت.

يكى از بزرگان اهل معرفت مثالى در اين باب ذكر مى‌كرد كه جالب توجه است. وى مى‌گفت اگر كسى بامدادان كه سر از بستر برمى‌دارد نورى را از درون پنجره مشاهده نمايد، ناچار در مقام جست‌وجو برآمده و مشتاق است كه از منشأ آن آگاهى حاصل نمايد. براى آگاهى از منشأ نور ممكن است از دو طريق به جست‌وجو پردازد: طريق نخست، اين است كه لحظه‌هاى گذشتۀ زمان را مورد بررسى قرار دهد و به دنبال خط ممتد زمان به سوى گذشته بازگردد. شايد در آغاز كار چنين پندارد كه اگر لحظه‌هاى گذشتۀ زمان را مورد بررسى قرار دهد، سرانجام از منشأ نور مطّلع خواهد شد. ولى آنچه مسلم است، اين است كه اگر همۀ لحظه‌هاى زمان گذشته را مورد بررسى قرار دهد، هرگز به منشأ نور نخواهد رسيد و در واقع راه وى از اين طريق به تركستان است.

طريق دوم، اين است كه راه بازگشت به زمان گذشته را رها كرده و براى يافتن واقعيت نور