اكنون بى‌مناسبت نيست بخشى از عين عبارت صدر المتألّهين را در باب مواد سه‌گانه اينجا بياوريم تا به روشنى معلوم گردد در چه مواردى با جمهور حكما هم‌آهنگ بوده و در چه مواردى طريق مخصوص خويش را طى كرده است، لذا مى‌گويد:

. . . و لمّا كان كلّ من الوجوب و الإمكان و الإمتناع من لوازم الماهيّات، فإذا وجب فرد من ماهية كلية كانت جميع أفراد تلك الماهيّة واجبة و كذا إمتنعت لو إمتنع، و أمكنت لو أمكن. . . ١

در اين عبارت كه مواد سه‌گانه از لوازم ماهيات به شمار آمده، صدر الدين شيرازى با جمهور حكما هم‌آهنگ بوده است؛ ولى در عبارت ديگر كه طريق مخصوص خويش را طى كرده است، چنين مى‌گويد:

تنبيه إنّ الوجود الحقيقى و الوجوب الذّاتى متساوقان و إن سكّان عالم الإمكان طرا مفارقاتها و مادّياتها هالكة الذّوات باطلة الحقايق كما فى الكتاب الإلهى «كلّ شىء هالك إلاّ وجهه» و هلاك الذّات و بطلان الحقيقة للممكن ثابت أزلا و أبدا لا فى وقت من الأوقات؛ و لهذا قيل لا يحتاج العارف إلى قيام السّاعة الّتى يسمع ندائه تعالى «لمن الملك اليوم، للّه الواحد القهّار» بل هذا النّداء لا يفارق سمعه أبدا، لأنّ موجوديّة الممكنات إنّما هى بإعتبار إنتسابها إلى الموجود الحقيقى هو الواجب بالذّات. . . و إما هى فى حدود ذواتها فلا إتّصاف لها بالموجوديّة أصلا. . . ٢.

آيا جهان را مجموعه‌اى از امور ممكنه پنداشته‌اند؟

با توجه به آنچه تاكنون در باب مواد سه‌گانه گذشت، اين نتيجه به دست آمد كه حقيقت هستى در نظام بديع على و معلولى همواره توأم با وجوب و همراه با ضرورت است؛ يعنى هرجا هستى صادق باشد، ضرورت نيز صادق است و در هرموردى كه ضرورت نباشد، هستى نيز نخواهد بود.

گروهى از فلاسفۀ معاصر مغرب‌زمين درست در مقابل اين نوع تفكر موضع گرفته‌اند و معتقدند ضرورت، امرى است ذهنى كه از طريق تحليل به دست مى‌آيد. ولى در جهان خارج و عالم عين هيچ‌گونه ما به ازايى ندارد. جهان خارج و عالم عين، صحنۀ امكان است؛ زيرا عالم عين چيزى جز امور واقع نيست و امور واقع از اشياء و خواص آنها تركيب شده است. به اين ترتيب، عناصر عالم عبارتند از امور واقع؛ و يك امر واقع از يك

[١] المبدأ و المعاد، ص ٢٩.

[٢] همان. ص ٣٠.