قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٣١ - كينوتة كل شىء انما يكون بحسب المحل

٤. انسان عينى در جهان خارج

٥. انسان لفظى در عالم الفاظ

٦. انسان كتبى در جهان نقوش و خطوط.

ماهيت در هرمرتبه از مراتب هستى خويش داراى نوعى از ظهور است كه برحسب آن ظاهر مى‌گردد. مانند اين‌كه ماهيت انسان در مقام عقل به وجود عقلى، و در مقام خيال به وجود خيالى ظاهر مى‌گردد. چنان‌كه همين انسان در مرتبۀ حس به وجود حسى، و در عالم عين به وجود عينى و در جهان لفظ و كتابت به وجود لفظى و كتبى ظاهر خواهد شد.

به اين ترتيب، مى‌توان گفت مراتب هستى و درجات وجود يك شىء داراى شدت و ضعف مى‌باشد، به‌گونه‌اى كه هريك از مراتب مافوق واجد مراتب مادون خويش است؛ ولى هيچ‌يك از مراتب پايين واجد مراتب بالا نيست. در اين هنگام، مى‌توان ادعا كرد كه چون علم به هريك از مراتب مافوق علم به جميع مراتب مادون است و حق‌تعالى نيز به جميع مراتب هستى اشياء عالم است، ماهيت يك شىء به‌طور مكرّر براى وى معلوم است. درجات وجود يك شىء و معلوم بودن مكرّر آن براى حق تبارك و تعالى مانند آيينه‌هاى متعددى است كه صورت شىء در آنها به‌طور مكرّر منعكس مى‌گردد. به اين ترتيب ذات مقدس حق تبارك و تعالى نسبت به اشياء اين عالم پيش از اين‌كه به منصۀ ظهور و بروز مادى برسند، به‌طور مكرّر عالم است. زيرا هريك از اشياء پيش از اين‌كه در جهان حادث گردند، داراى اكوان سابقه و اطوار سالفه مى‌باشند.

از آنچه تاكنون گذشت، به روشنى معلوم مى‌شود برحسب مراتب هستى و درجات وجود، علم بارى‌تعالى نيز داراى مراتب متفاوت است كه به ترتيب عبارتند از:

١. عنايت

٢. قلم

٣. قضا

٤. لوح محفوظ

٥. قدر علمى

٦. قدر عينى

حاج ملاّ هادى سبزوارى در باب علم حق تبارك و تعالى و معلوم بودن مكرّر اشياء براى وى مى‌گويد: