بوده باشد. گذرا بودن و سيلان داشتن خاصيت ذاتى مجموع جهان و تك‌تك اجزاى آن به شمار مى‌آيد. اين مسئله نيز بسيار روشن است كه هرموجود وقتى در سيلان و جريان دائم باشد، پيوسته مسبوق به عدم زمانى پيش از خويش است. با توجه به اين مقدمات است كه حدوث زمانى جهان در فلسفۀ صدر المتألّهين غير قابل انكار مى‌گردد.

اكنون كه معنى حدوث زمانى جهان به نحو اجمال معلوم شد، اين مسئله نيز معلوم مى‌شود كه بين ازليت فاعل و حدوث فعل هيچ‌گونه منافات وجود ندارد؛ زيرا دوام جريان جهان، كه پرتو دوام فيض ازلى است، راسم حوادث بى‌پايان و پديده‌هاى گونه‌گون است. در حقيقت مى‌توان گفت نسبت ميان ازل و مراتب دهر، مانند نسبت ميان وجود صرف و مراتب آن است. اگر بخواهيم براى نسبت ميان ازل و مراتب زمان، يا نسبت ميان هستى صرف و مراتب آن مثالى در جهان محسوس ذكر نماييم، حركت توسطيه را نسبت به حركت قطعيه، و آن سيّال را نسبت به قطعات زمان نبايد از نظر پنهان بداريم.

به اين ترتيب، مى‌توان گفت عالم دهر، روح زمان؛ و عالم ازل، روح دهر است. بر اساس اين قاعده بايد گفت جهان ازلى، جان جان اين عالم است كه نه در قيد وقت است و نه محدود به حد؛ زيرا اگر در قيد وقت و حصار زمانى محدود بود از حدّ مقولۀ عرضى كميّت يا چيزى وابسته به آن مانند متكمّم، بيرون نمى‌بود؛ در حالى كه ازل فوق همۀ مقولات و برتر از حادث و قديم است. مبدأ ازل به هريك از حوادث جهان محيط است در عين اين‌كه هيچ حادث را در آنجا راهى نيست. گاهى آنچه از عالم ازل به ذهن در بادى امر متبادر مى‌گردد، عبارت است از مبدأ چيزى كه مى‌توان آن را به منزلۀ وعاء سلسلۀ طوليۀ موجودات در قوس نزول به شمار آورد، همان‌گونه كه گاهى مراد از جهان ابد عبارت است از منتهاى چيزى كه مى‌توان آن را به منزلۀ وعاء سلسلۀ طوليه موجودات در قوس صعود به شمار آورد.

جاى هيچ‌گونه ترديد نيست كه اين‌گونه تصورات در مورد معنى ازل، غالبا از نيروى واهمه يا عقل معاش ناشى مى‌گردد، و اين بدان جهت است كه انسان در بيش‌تر اوقات احكام عقلى محض و مسائل ماوراء الطبيعه را با مسائل محسوس قياس كرده و آنها را در ظرف زمان مورد بررسى قرار مى‌دهد. خطر انحراف فكر در مورد مسائل ماوراء الطبيعه معمولا از راه همانندكردن معقول به محسوس پيدا مى‌شود. به‌طور مثال در مسئلۀ مورد بحث، هنگامى كه اشخاص مى‌خواهند معنى ازل را تصور نمايند، يك خط ممتد زمانى