به عبارت ديگر مى‌توان گفت صورت ذهنى يك موجود به علت حضورش در ذهن بدون هيچ‌گونه واسطه و به‌طور مستقيم براى آدمى معلوم است؛ در حالى كه عين خارجى يك موجود به واسطۀ صورت ذهنى و به‌طور غير مستقيم معلوم واقع شود.

با توجه به آنچه در اينجا ذكر شد، اين مطلب نيز به روشنى معلوم مى‌گردد كه مسئلۀ اتحاد عاقل با معقول، يا عالم با معلوم، در مورد معلوم بالذات صادق است، زيرا معلوم بالذات مرتبه‌اى از مراتب ذهن است كه ناچار با آن متحد است. ولى در مورد معلوم بالعرض مسئلۀ اتحاد عالم با معلوم به هيچ‌وجه نمى‌تواند صحت داشته باشد؛ زيرا معلوم بالعرض همان‌گونه كه ذكر شد، عبارت است از عين خارجى اشياء و عين خارجى يك شىء با جهان ذهن و عالم نفس ناطقه كاملا متفاوت است.

جهت اثبات اتحاد عالم با معلوم در باب علم به غير، كه آن را علم حصولى مى‌گويند، چندين برهان اقامه شده كه برخى از آنها در باب اتحاد عاقل و معقول اين كتاب ذكر شده است.

شارح كتاب حكمة الاشراق در باب علم حصولى عبارتى به كار برده كه در ساير كتب فلسفه و حكمت اسلامى ديده نشده است. وى علم حصولى را علم متجدد يا دانش ديگرگونى پذير ناميده است. دگرگونى پذير بودن اين‌گونه دانش به خاطر اين است كه اساس آن را مجرد ظهور و صرف حضور تشكيل نمى‌دهد، بلكه آنچه مى‌تواند اساس آن را تشكيل دهد، همانا تحصيل صورت و نقش معلوم در جهان ذهن است. اين مطلب نيز بسيار روشن است كه اگر چيزى براساس صورت و نقش استوار گردد، آمادۀ هرگونه دگرگونى و مستعد هرنوع تجدد خواهد بود. قطب الدين شيرازى كليۀ معلومات منطقى را از اين‌گونه دانش مى‌داند و معتقد است معلومات منطقى هرگز از مرحلۀ علم متجدد فراتر نخواهد رفت. آنچه مسلم است، اين است كه قطب الدين شيرازى اين نوع تعبير را از متن سهروردى به دست آورده و شرح كرده است. در اينجا ذكر عين عبارت قطب الدين شيرازى به انضمام متن سهروردى خالى از فايده نيست:

الضّابط الثّانى فى أنّ العلم الّذى هو مورد القسمة إلى التّصوّر و التّصديق فى فواتح الكتب المنطق هو العلم المتجدّد الّذى لا يكفى فيه مجرّد الحضور بل