و بدل بر چهار نوع بود،و هريكى در جاى خود چون پيش آيد ذكر كرده شود، مگر«بدل الغلط»كه آن در قرآن نباشد.و از حقّ بدل آن بود كه،چون او را اضافت كنى با مبدل[منه] [١]معنى مستقيم بود،چنان كه سلب زيد ثوبه،و معنى آن است كه:سلب ثوب زيد،فكذلك هاهنا،معنى اين كه:يسألونك عن قتال الشّهر الحرام،يعنى عن القتال فى الشّهر الحرام،و اين را ظرف متّسع گويند،چنان كه:يا سارق اللّيلة اهل الدّار،المعنى فى اللّيلة.و در قرائت عبد اللّٰه مسعود چنين است:عن الشّهر الحرام و عن قتال فيه.

قُلْ يا محمّد،بگو اى محمّد كه: قِتٰالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ،كالزار [٢]در ماه حرام كبير است،و گناهى بزرگ است،و از جمله كبائر است. وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ ،«صدّ» منع بود،و مصدود ممنوع بود من قوله. هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ [٣]...،[و مراد] [٤]منع ايشان است رسول را-عليه السّلام-از مكّه عام الحديبية.و «صدّ»،مرفوع است به ابتدا،و ما بعد او معطوف است بر او،الى قوله: أَكْبَرُ ،و «اكبر»مرفوع است بر خبر ابتدا،اين قول زجّاج است و ابو على الفارسىّ،و معنى آن بود كه:منع كردن رسول خداى را و صحابه و مسلمانان را از خانه خدا،و نيز كافر شدن به خدا،و نيز اهل حرم را و مكّه را از مكّه بيرون كردن [٥]،اين جمله كه شما كرديد با رسول خدا و با صحابه او،به نزديك خداى تعالى بزرگتر است[از قتال در ماه حرام] [٦].

و قوله: وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ،معطوف است على قوله: عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ ،و عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ [٧]،اين قول فرّاء است.و ابو على گفت عطف است على قوله: عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ، و عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ [٨]،گفت:و بيان اين از روى معنى و نظير او في

[١] .اساس:ندارد،با توجّه به مب افزوده شد.

[٢] .همۀ نسخه بدلها بجز لب:كارزار.

[٨] [٣] .سورۀ فتح(٤٨)آيۀ ٢٥.

[٦] [٤] .اساس:ندارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٥] .اساس:كردند،با توجّه به مج تصحيح شد.

[٧] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٢،سورۀ انفال(٨)آيۀ ٣٤.