تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٦ - آيا خير و شر هماهنگ گشته يك كار را ايجاد مى كنند ؟

( البته شما را به چيزى از هراس و گرسنگى و كاهشى در اموال و نفوس و محصولات آزمايش خواهيم كرد ، بردباران را بشارت بده ، هنگامى كه مصيبتى به آنان روى مى آورد ، مى گويند : ما از آن خدا هستيم و به سوى او خواهيم برگشت . براى آنان باد درودهاى پروردگارشان و آنان هدايت شدگانند ) .
ما در مباحث آينده در بارهء شر و ناملايمات گفتگو خواهيم كرد و در بعضى از مجلدات گذشته نيز مسائل مختصرى را در موضوع شرور مطرح ساخته‌ايم مخصوصاً در مجلد چهارم در عدل الهى و سر نوشت انسانها .


((٢٦٨٤)) گر چه اين دو مختلف خير و شرند ليك اين هر دو به يك كار اندرند
آيا خير و شر هماهنگ گشته يك كار را ايجاد مى كنند ؟
نظاير اين بحث در كتاب مثنوى از قبيل هماهنگى كفر و ايمان و . . . فراوان ديده مى شود ، ما در مورد هر يك از آنها مطالبى را بيان مى كنيم :
در مورد خير و شر اگر مقصود از آن دو مفهوم مربوط به اخلاق و به طور كلى به كارهاى ارادى و اختيارى انسانها باشد ، اين مسئله كه : « ليك اين هر دو به يك كار اندراند » كاملًا اشتباه است ، زيرا اگر هر دو پديدهء خير و شر افعال انسانى با ضرورت جبرى در كارگاه هستى هماهنگ شده ، دخالت بورزند ، تكامل و مسير آن براى بشريت نامعقول خواهد بود .
مسئوليت و شخصيت و ندامت همه و همه اين مسائل بىمعنى خواهد گشت . بلى ، ممكن است گفته شود : اين دو مفهوم با رو در رو قرار گرفتن مى توانند يكديگر را معرفى نمايند و نتايج آن را براى بشر بنمايانند . مثلًا جنايتى كه صورت مى گيرد ، قبح اين كار موقعى معلوم مى شود كه در مقابل خدمت و احياى مادى و معنوى يك يا گروهى از انسانها قرار بگيرد و همچنين ارزش احياى يك انسان موقعى