تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٥ - آيا خير و شر جهان زاييدهء در هم آميختن قهر و لطف الهى است ؟

((٢٦٨٠)) قهر و لطفى جفت شد با همدگر زاد ازين هر دو جهانِ خير و شر
آيا خير و شر جهان زاييدهء در هم آميختن قهر و لطف الهى است ؟
احتمال مى رود كه مقصود از قهر و لطفى كه با هم در آميخته و دو پديدهء خير و شر را به وجود آورده‌اند ، قهر و لطف انسانها بوده باشد - بدين معنى كه قهر جنبهء حيوانى و مادى انسانى است كه موجب شر و پليدىها و بد بختىها است و لطف جنبهء روحانى آدمى است كه موجب خير و پاكيزگى و سعادت مى باشد .
احتمال ديگر اين است كه مقصود قهر و لطف يزدانى بوده باشد (١) ، در اين صورت مسئلهء مورد بحث احتياج به تأمل و بررسىهاى بيشترى دارد ، زيرا چنان كه گفتيم : قهر و غضب الهى يكى از اوصاف ذاتى او نيست كه مانند علم و قدرت بدون احتياج به منشأ انتزاع مساوى ذات اقدس ربوبى باشد ، بلكه غضب الهى عبارت است از مشيت او به ترتيب نتيجه بر مقدمهء ناشايست كه به ارادهء انسانى صورت گرفته است ، بدين جهت اين مطلب صحيح نيست كه شر زاييدهء غضب الهى است . به اضافه اين كه ناملايمات فراوانى گريبان گير جانداران و انسانها است كه بهيچ وجه مربوط به قهر و غضب نيست بلكه براى آزمايش و تصفيهء انسانها است . خداوند مى فرمايد :
« وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ اَلْخَوْفِ وَاَلْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ اَلأَمْوالِ وَاَلأَنْفُسِ وَاَلثَّمَراتِ وَبَشِّرِ اَلصَّابِرِينَ اَلَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّه وَإِنَّا إِلَيْه راجِعُونَ . أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ اَلْمُهْتَدُونَ . » ٢ : ١٥٥ - ١٥٧ (٢)

(١) بدان جهت كه مولوى در بيت فوق قهر را توليد كنندهء شر معرفى مى كند ، لذا نمى توان قهر را به معناى پيروزى دانست كه يكى از خواص قدرت مطلقهء الهى است كه از صفات ذاتى او مى باشد . .
(٢) سوره بقره ، آيهء ١٥٢ و ١٥٣ . .