تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٥ - مسئلهء دوم - ارزيابى راست و دروغ

دروغ است ، زيرا اين غلط كشف مى كند كه عمل = ٥ × ٥ در ذهن آن شخص به جهت عوامل ذهنى مختل شده است ، به طورى كه اگر اين عمل به طور خود آگاه و بدون عوامل مخرب ذهنى صورت مى گرفت ، نتيجه ٢٥ را كه صحيح است به وجود مى آورد ، پس مى توانيم در اين مسئله با نظريهء كانت موافقت كنيم كه اصول و قضاياى رياضى را جزء قضاياى انشايى تجريدى معرفى مى كند كه يا به وجود مى آيند و صحيح هستند و يا به وجود نمى آيند .
البته نسبى بودن قضاياى تركيبى و تحليلى با نظر به عوامل مختلف ، يك مسئلهء مسلم است .
مسئلهء دوم - ارزيابى راست و دروغ اگر راست و دروغ را از نظر اين كه يك پديدهء حاصل از تطابق قضيه با واقع و عدم تطابق قضيه با واقع است ، در نظر بگيريم و هيچ توجهى به عوارض و نتايج انسانى آن نداشته باشيم ، بايستى بگوييم : تفاوت راست و دروغ با يكديگر همان تفاوت دو تصور در آتش است كه با يك محل قابل احتراق تماس بگيرد ، اگر بسوزاند مطابق طبيعت آتش است ، اگر نسوزاند مطابق آن نيست . اما ارزش و عدم ارزش اين دو حالت بستگى به اين دارد كه در چه وضع با انسان و شئون زندگى او ارتباط دارد . به توضيح اين كه وقتى كه من يك قضيهء راست را مى گويم ، مثلًا » دوستم را امروز ملاقات كردم . » اگر اين قضيه را در حالت خود آگاهى بگويم ، در صورتى كه دوستم را ملاقات نكرد ، ذهن من فعاليتى را براى ابراز قضيهء مزبور نموده است كه تحليل مى شود به :
١ - قضيه‌اى كه مى گويم : مانند آيينه واقع را نشان مى دهد .
٢ - آگاهى با اين كه واقعيت مطابق قضيهء گفته شده نيست .
اين دو عنصر در قلمرو روانى و در صحنهء بيرونى تحقق پيدا كرده و جزيى از ميلياردها حوادث جهان هستى شده است ، به طورى كه اگر براى يك جهان بينى دقيق