چنان كه در مبحث گذشته توضيح داديم ، ما مى توانيم از جلوه ها و نمودهاى گوناگون حقايق عبور كرده به اصل آن واقعيات كه در عين واحد بودن صدها نمود و جلوه را بروز مى دهند برسيم ، اين تحليل و ريشه گيرى يكى از عالىترين آرمانها ، بلكه يكى از ضرورتهاى علمى و فلسفى ما است . اما تطبيق اين آرمان به مورد بحث جلال الدين بايستى با دقت بيشترى عملى گردد .
پيش از بيان مراتب منزلگاه هاى نام و صفات ، اين مطلب را در نظر بگيريم كه مقصود جلال الدين از دو بيت فوق داراى دو احتمال است :
احتمال اول - اين كه مقصود نام و صفات و ذات الهى مى باشد ، يعنى اولًا - نامهايى را كه در بارهء خدا از روى تقليد فرا گرفته‌ايد ، مورد دقت قرار بدهيد ، خواهيد ديد : شناخت اين نامها بدان جهت كه اسماء مجردى هستند ، در تكامل و اعتلاى روحى شما اثرى ندارد ، بلكه بايستى از آنها گذشته به صفات الهى وارد شويد ، در آنها با دقت و تامل بنگريد ، باز خواهيد ديد ، اين صفات خواه در جلوه گاه هستى يا در قلمرو درونى شما بيش از نمود و شبح و سايه چيز ديگرى نيستند ، شما در اين منزلگاه از علم و قدرت الهى جز پديده هاى مستحكم و منظم جهان طبيعت يا انكشاف حقايق و توانايى درك آنها را كه بر شما مطرح است ، چيزى ديگرى نمى بينيد ، لذا مجبور هستيد كه در اين گذرگاه هم توقف ننموده و تدريجاً رهسپار مقام ذات ربوبى شويد . با ورود باين مقام عظيم ، هم خود را كه در دو منزلگه سابق دارا بوديد ، از دست خواهيد داد و هم نيك و بد براى شما يك رنگ پيدا خواهد كرد .
اگر مقصود جلال الدين اين احتمال باشد ، مقدارى از آن درست و مقدارى از آن باطل يا ابهام انگيز است . آن چه كه از مقصود جلال الدين صحيح است ، لزوم عبور از گذرگاه اسماء و جلوه ها و نمودهاى صفات است ، زيرا تا از اين گذرگاه عبور نكنيم به خدا يابى صحيح نخواهيم رسيد : اما ورود به مقام ذات ، بايستى توضيح داده شود كه مقصود از اين ورود چيست ؟ آيا حقيقتاً انسان ، اين موجود محدود جزء حقيقت بىنهايت الهى مى گردد ؟ چنان كه قطره‌اى به دريا ملحق مى شود ؟ پس براى