تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٠٩ - آيا ما دو معبد داريم معبد مجازى و معبد حقيقى ؟

((٣١٠٩)) ابلهان تعظيم مسجد مى كنند در جفاى اهل دل جد مى كنند
((٣١١٠)) آن مجاز است اين حقيقت اى خران نيست مسجد جز درون سروران
((٣١١١)) مسجدى كاندر درون اولياست سجده گاه جمله است آن جا خداست
آيا ما دو معبد داريم : معبد مجازى و معبد حقيقى ؟
ويكتور هوگو مى گويد : « از اين لحاظ ، چون يك دير بر سر راهمان قرار گرفت ، بر ما لازم بود كه وارد آن شويم ، چرا ؟ زيرا كه دير به شرق نيز چون به غرب ، به روزگار قديم چون به زمان جديد ، به بت پرستى و بودويت و اسلام نيز چون به مسيحيت اختصاص دارد ، يكى از دستگاه هاى بصرى است كه به دست آدمى رو به لا يتناهى نصب شده است . اينجا هيچ جاى آن نيست كه بعض افكار را بيش از اندازه بسط دهيم ، با اين همه ، هم در آن حال كه ملاحظات و قيود و بيزارىهامان را مطلقاً محفوظ مى داريم بايد بگوييم : كه در هر دفعه كه لا يتناها را در آدمى مى بينيم . خواه خوب ادراك شده باشد يا بد ، احساس مى كنيم كه احترام بر وجودمان چيره شده است . در كنيسه ، در مسجد ، در بت خانه ، در صومعه يك جنبهء زشت هست كه از آن بيزاريم و يك جنبهء عالى كه مى ستاييمش - چه خوش سير و سلوكى است براى روح و چه مكاشفهء بىكرانى است تشعشع انوار خدايى بر ديوار آدمى . » (١) عبارات فوق را كه از هوگو نقل كرديم ، با در نظر گرفتن قيود و احتياطى كه اين قبيل متفكران والا مقام منظور نموده‌اند ، گوياتر و عالىتر از نظريهء جلال الدين در بارهء

(١) بىنوايان ، ويكتور هوگو ، ترجمهء مستعان ، ج ١ ص ٦٦٥ . .