به علاوه، ترس از اين كه پيمان‌شكن باشيد نا به جا است؛ زيرا آنها در ابتداء مقدمات پيمان‌شكنى را فراهم ساختند و پيشقدم شدند.
***
٥- منظور از كسانى كه رسول را اخراج كردند
منظور از جمله «هَمُّوا بِاخْراجِ الرَّسُولِ» ظاهراً اشاره به مسأله اخراج پيامبر صلى الله عليه و آله از «مكّه» به هنگام هجرت به «مدينه» است، كه نخست قصد آن را داشتند، و بعد قصدشان تغيير يافت، و تبديل به قتل پيامبر صلى الله عليه و آله شد، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله به فرمان خدا در همان شب از «مكّه» خارج گرديد.
در هر صورت، ذكر اين موضوع نه به عنوان نشانه‌اى از پيمان‌شكنى آنها است، بلكه به عنوان بازگو كردن يك خاطره دردناك از جنايات بت‌پرستان مى‌باشد، كه هم قريش در آن شركت داشتند و هم قبايل ديگر، و گرنه پيمان‌شكنى بت‌پرستان از طرق ديگر آشكار شده بود.
***
٦- اين آيه دليل جبر نيست
از مطالب شگفت‌آور اين كه: بعضى از پيروان مكتب جبريه، آيه: «قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيْكُمْ» را به نفع مكتب خود استدلال كرده‌اند، در حالى كه اگر ذهن خود را از تعصبها خالى كنيم، آيه فوق كوچك‌ترين دلالتى بر مقصود آنها ندارد، و درست به اين مى‌ماند كه ما براى انجام كارى به سراغ يكى از دوستان خود مى‌رويم، و مى‌گوئيم: «اميدواريم خداوند با دست تو اين كار را اصلاح كند»، مفهوم اين سخن آن نيست كه تو مجبور در انجام اين كار هستى، بلكه منظور اين است خداوند قدرتى در اختيار تو قرار داده و نيت پاكى به تو داده است كه با استفاده از آن مى‌توانى با آزادى اراده اين كار را انجام دهى.
***