در غار وجود نداشت، و به اين ترتيب باز گشتند).
پيامبر صلى الله عليه و آله سه روز در غار ماند (و هنگامى كه دشمنان همه بيابان‌هاى «مكّه» را جستجو كردند، خسته و مأيوس باز گشتند، او به سوى «مدينه» حركت كرد). «١»
تفسير:
سر آغاز هجرت
بعضى معتقدند: اين آيه و پنج آيه بعد از آن، در «مكّه» نازل شده است، زيرا به جريان هجرت «پيامبر» صلى الله عليه و آله اشاره مى‌كند. ولى طرز بيان آيه گواهى مى‌دهد بعد از هجرت نازل گرديده است چون به شكل بازگوئى حادثه گذشته است.
بنابراين، آيه اگر چه اشاره به جريان هجرت دارد، ولى مسلماً در «مدينه» نازل شده و بازگو كننده يك خاطره بزرگ و نعمت عظيم پروردگار بر پيامبر و مسلمانان است، نخست مى‌گويد:
«به خاطر بياور زمانى را كه مشركان مكّه نقشه مى‌كشيدند كه تو را يا به زندان بيفكنند و يا به قتل رسانند و يا تبعيد كنند» «وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ».
كلمه «مكر»- همان گونه كه قبلًا نيز گفته‌ايم- در لغت عرب به معنى تدبير، چاره‌انديشى و طرح نقشه است، نه معنى معروفى كه در فارسى امروز دارد، همان طور كه «حيله» نيز در لغت به معنى چاره‌انديشى است. ولى در فارسى امروز به معنى نقشه‌هاى مخفيانه زيانبخش به كار مى‌رود.
آنگاه اضافه مى‌كند: «آنها نقشه مى‌كشند، چاره مى‌انديشند، و خداوند هم