به شمار مى‌آيد. بنابراين، مسئلۀ شناخت از طريق ضد، يكى از مسائل بنيادى و پرماجراى انسان در اين عصر را تشكيل مى‌دهد. اين مسئله كه آيا تضاد يك اصل بنيادى است كه جهان برپايۀ آن استوار است يا يك نوع تقابل ناهمگون و آشتى‌ناپذير است كه فقط مى‌تواند ميان دو پديدۀ عرضى معنى پيدا كند، بايد در جاى ديگر مورد بحث واقع شود. زيرا طرح اين مسئله در اينجا مستلزم يك بحث گسترده و جامع الاطراف دربارۀ معنى تضاد و اقسام تقابل و هم‌چنين اصول ديالكتيك خواهد بود.

آنچه ما اكنون در اينجا مورد بحث قرار مى‌دهيم، اين قاعدۀ عقلى است كه حدّ يك شىء، كه بتواند حقيقت آن را نشان دهد، هرگز از طريق تعريف ضدّ آن حاصل نمى‌شود؛ به‌طور مثال نمى‌توان گفت ما تعريف سياهى را از طريق تعريف سفيدى مى‌شناسيم؛ همان‌طور كه تعريف سفيدى را از طريق تعريف سياهى به دست نمى‌آوريم؛ زيرا اگر كسى بخواهد اشياء را از اين طريق بشناسد، با بن‌بست دور روبه‌رو شده و در دام آن گرفتار خواهد شد. بيان لزوم دور به اين ترتيب است كه گفته مى‌شود معنى سياهى به هيچ‌وجه شناخته نمى‌شود، مگر اين‌كه پيش از آن معنى سفيدى شناخته شده باشد؛ همان‌گونه كه معنى سفيدى نيز شناخته نمى‌شود، مگر اين‌كه پيش از آن معنى سياهى شناخته شده باشد. بنابراين، شناختن معنى هريك از دو ضد به شناختن معنى ديگرى وابسته است؛ و اين چيزى است كه هرگز نمى‌تواند در خارج تحقق پيدا كند؛ زيرا يك شىء نمى‌تواند در اصل هستى خويش به چيزى وابسته باشد كه خود آن نيز در اصل هستى خويش به اين وابسته است. و اين از آن جهت است كه تصور وابستگى دو چيز در اصل هستى به يكديگر درست به معنى اين است كه يك شىء به خود وابسته باشد.

اكنون اگر اين تصور را به دقت مورد بررسى قرار دهيم، خواهيم ديد اگر يك شىء به خود وابسته باشد، درست معنى يك تناقض را آشكار مى‌سازد؛ زيرا به خود وابستگى طبعا دو معنى آشتى‌ناپذير را نشان مى‌دهد؛ آنجا كه معنى خود هست وابستگى نيست و آنچه وابستگى است، معنى خود نيست. با توجه به آنچه در اينجا ذكر شد، به روشنى معلوم مى‌شود اگر دو چيز در اصل هستى به يكديگر وابسته باشند، به هيچ‌وجه نمى‌توانند در خارج تحقق پيدا كنند، زيرا توقف دو شىء در اصل هستى به يكديگر به معنى توقف شىء به نفس خويش است. توقف شىء به نفس خويش نيز به معنى يك تناقض آشكار است. در اين صورت آيا باز هم مى‌توان ادعا كرد وابستگى و توقف دو شناخت در اصل