روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٨٣ - ترجمه

كردند.مسلمانان دلتنگ شدند،خداى تعالى به تسلّى ايشان اين آيت فرستاد: أَمْ حَسِبْتُمْ ،بيان كرديم كه:«ام»معادل همزه استفهام بود،و اين جا در كلام استفهامى [١]ظاهر نيست [٢].

فرّاء گفت [٣]:به معنى همزه استفهام است،و«ميم»صله است،معنى آن است كه:«أحسبتم [٤]».و زجّاج گفت:به معنى«بل»است،چنان كه شاعر گفت:

بدت مثل قرن الشّمس في رونق الضّحى و صورتها أم انت فى العين املح
اى بل انت.

و خطاب كرد با مؤمنان،گفت:پنداشتى كه به بهشت خواهى شدن،و مانند آن‌كه مكلّفان را در[آن] [٥]تكليف بود شما را نخواهد بودن. وَ لَمّٰا يَأْتِكُمْ ،و به شما نيامده مانند آن‌كه به آنان آمد كه پيش شما بودند.و گفته‌اند:«لمّا»به معنى«لم» است و هر دو نفى را باشد،چنان كه گفت: لَمّٰا يَلْحَقُوا بِهِمْ [٦]...،اى لم يلحقوا بهم، و چنان كه نابغه گفت:

ازف التّرحّل غير أنّ ركابنا لمّا تزل بركابها و كأن قد
اى لم تزل.

و در«لمّا»معنيى باشد زيادت كه در«لم»نبود،و[براى] [٧]آن تا قطع طمع منتظر نباشد،چنان كه كسى را بينى كه منتظر ركوب امير باشد گويى:لمّا يركب الامير،يعنى هنوز بر نشسته نيست [٨][٢٧٢-پ]،انتظار آن‌كه [٩]باشد كه بر نشيند،و در برابر او«قد»به كار دارند تا قطع طمع كنند به آن،گويند اين منتظر را:قد ركب