روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٩٣

المسيء اولى بعقوبة الذّنب من المحسن تلك مقالة عبدة الاوثان و حزب الشّيطان و خصماء الرّحمن و شهداء الزّور و قدريّة هذه الامّة و مجوسها،انّ اللّٰه تعالى امر عباده تخييرا [١]و نهاهم تحذيرا و كلّف يسيرا،و لم يلزم عسيرا و اعطى على القليل كثيرا، و لم يطع مكرها و لم يعص مغلوبا،و لم يرسل الانبياء لعبا،و لم ينزل الكتب الى عباده عبثا،و لم يخلق السّماوات و الأرض و ما بينهما باطلا،ذلك ظنّ الّذين كفروا فويل للّذين كفروا من النّار، گفت:اى برادر اهل شام!همانا قضاء لازم و قدرى حتم گمان بردى،اگر چنين بودى ثواب و عقاب باطل شدى،و وعد و وعيد ساقط گشتى، و امرونهى بى‌فايده بودى،و محسن به ثواب احسان اولى [٢]نبودى از مسيء و نه مسيء اولى [٣]بودى به عقوبت اساءت از محسن،اين مقاله بت‌پرستان است و لشكر شيطان و خصمان رحمان و گواهان دروغ و قدريان اين امّت و مجوسيان.خداى تعالى بندگان را امر به تخيير كرد و نهى كرد به تحذير و تكليف آسان كرد،و الزام دشخوار [٤]نكرد،و بر تكليف اندك آلات [٥]بسيار داد،و طاعت او[٣٤١-ر]به اكراه نداشتند،و معصيت او به غلبه بر او نكردند،و پيغمبران [٦]را به بازى نفرستاد،و كتابها به هرزه انزله نكرد،و آسمان و زمين و آنچه در ميان آن است باطل [٧]نيافريد،اين گمان كافران است به خداى،واى بر [٨]ايشان از آتش دوزخ.

شامى گفت:يا اميرالمؤمنين !پس اين قضاء كه فرمودى چيست؟گفت:آن امر خداست به طاعت،و نهى او از معصيت،و وعده ثواب است برآن،و وعيد عقاب است بر اين،و ترغيب و ترهيب به طاعت و معصيت،و تمكين از فعل حسنه،و خذلان اهل عصيان بر معصيت،اين قضاء خداست افعال ما را،و قدر اوست اعمال ما را.امّا بيرون از اين ظنّ مبر،كه ظنّ آن،عمل را احباط كند.

شامى بر پاى خاست [٩]شادمان،و گفت:يا امير المؤمنين!فرّجت عنّي فرّج اللّٰه