جمع از ميانشان ممكن است.و محتمل بود كه خداى تعالى ندب و استحباب [١]خواست،گفت:هركس كه خواهد كه طرفى از مال خود در وجوه برّ صرف كند مصارف آن اين است كه ذكر كرد.

و حسن بصرى گفت:مراد به آيت زكات است،و لكن پدر و مادر را،و من يجب عليه نفقته من الاقربين،ازآنجا به در آرند به دليلى خارج،و در باقى روان [٢]باشد،و بر اين وجه هم نسخ صورت نبندد.

قوله: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتٰالُ ،اى فرض-چنان كه در آيت صيام بيان كرديم- و آيت دليل فرض جهاد مى‌كند.

و امّت خلاف نكردند در آن‌كه فريضه است،خلاف كردند [٣]كه فرض بر كفايت است يا فرض بر اعيان!و مذهب درست آن است كه:فرض بر كفايت است-اذا قام به من في قيامه غنى عن الباقين سقط عنهم،چون جماعتى كه در قيام ايشان غنا باشد به آن قيام كنند،از ديگران بيفتد.

و آيت مجمل است و محتاج به بيان آن‌كه جهاد كى بايد كردن و با كى [٤]بايد كردن،چنان كه آيت نماز و روزه و زكات و حجّ همه مجمل است،و تفصيل آن از بيان رسول-عليه السّلام-دانند.

و وجه اتّصال آيت به آيت متقدّم [٥]آن است:كه خداى در آيت پيشين بيان كرد كه به بهشت نرسند الّا به تحمّل مشاقّ،و از جمله مشاقّ كه در شرع آن را تحمّل بايد كردن جهاد است.

و از عطا روايت كرد ابن جريج كه:از او پرسيدم وجوب جهاد،گفت:برايشان واجب بود،يعنى صحابه رسول،بر ما واجب نيست.همانا،مراد آن بوده باشد كه بر ما واجب نيست،براى آن‌كه شرايط وجوبش حاصل نيست،از جمله شرايط او وجود امامى عادل بود،يا آن‌كه امام او را نصب كند براى جهاد،و بى‌امام جهاد واجب نبود الّا آنگه كه كافران بر مسلمانان غلبه كنند.آنگه على سبيل الذّب عن حوزة

[١] .مج:استحقاق.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:روا.

[٣] .همه نسخه بدلها:خلاف در آن است.

[٤] .مج،وز،آج،لب،فق،مب،مر:كه.

[٥] .مر:مقدّم.