تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٠٨ - مناجات

مسئلهء سوم - اگر خداوند مى دانست شيطان امر او را اطاعت نخواهد كرد چرا او را آفريد ؟

مسئلهء چهارم - چه حكمتى داشت كه خداوند شيطان را كه موجود پليد و گمراه كننده است به انسانها مسلط نمايد ؟

مسئلهء سوم - اگر خداوند مى دانست شيطان امر او را اطاعت نخواهد كرد چرا او را آفريد ؟
اين همان مسئلهء علم خداوندى است كه در مباحث جبر و اختيار مطرح ساخته و گفتيم كه علم خداوندى به هيچ وجه دليل اجبار يك فرد به معلوم خداوند نمى باشد . آرى او دانا است و به همهء حقايق و نمودها و روابط ، جزئى و كلى آگاه است ، ولى با تمام مقدمات و شرايط آنها ، مثلًا خداوند كه عالم است من امروز كتابى را مطالعه خواهم كرد ، تنها به مطالعهء كتاب عالم نيست ، بلكه به ده ها ، يا صدها مقدمه و شرطى كه باعث به وجود آمدن حادثهء مفروض است كه از آن جمله است اشتياق و اراده و تسلط شخصيت من به دو قطب مثبت و منفى كار ( مطالعهء كتاب ) دانا مى باشد . آرى او دانا است ، ولى تا كنون شنيده‌ايد يا ديده‌ايد كه يك فرد از انسان بنشيند و هيچ كارى انجام ندهد ، به اين دليل كه نمى داند علم خداوندى به انجام آن كار متعلق است يا به عدم انجام آن ؟ آرى او داناى مطلق است ، آيا به كارهايى كه خود انجام مى دهد ، مثلًا انسانى را مى آفريند انسانى را مى ميراند عالم است يا نه ؟ اگر عالم است ، پس مجبور است و الا علم او مبدل به جهل مى شود ؟ سؤالى كه در مسئلهء سوم مطرح شده است هيچ گونه اختصاصى به شيطان ندارد بلكه قابل تطبيق به همهء انسانهاى عاصى و پليد نيز مى باشد و پاسخش همان بود كه بيان كرديم .
مسئلهء چهارم - چه حكمتى داشت كه خداوند شيطان را كه موجود پليد و گمراه كننده است به انسانها مسلط نمايد ؟
اين اعتراض هم كاملًا سطحى و بىپايه است ، زيرا رابطهء شيطان با انسانها و امكانات تأثير او را در انسان نزديك تر و زيادتر از رابطهء غرايز حيوانى و امكانات