تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٧٣ - آن جا كه مناجات به شكل احتياج جسورانه و عبادت به شكل استفهام نمودار مى گردد

اگر يك انسان معتدل را در نظر بگيريم ، به طورى كه عقل و وجدان اين انسان در مسائل مشكل الهيات كور نگردد ، اگر هم به نتايج الهى مثبت نرسد به طور اجمال و به صورت ابهام انگيز با خداى خود به مناجات پرداخته است ، در ظاهر امر مغزش با علامات استفهام ( ؟ ) انباشته شده است ، ولى اين علامات به منزله عبادت او است . توضيح اين مطلب را در مبحث ذيل دقت فرماييد :
آن جا كه مناجات به شكل احتياج جسورانه و عبادت به شكل استفهام نمودار مى گردد از ذكر گفتن يك پارساى صد در صد متوجه به خدا گرفته تا انديشه در آفرينش يك مورچه ناتوان ، از شب بيدارىهاى يك الهى عاشق به مقام ربوبى گرفته تا تفكر در جهان با عظمت آفرينش ، از تحير يك فيزيك دان عالى مقام در قلمرو اتمها تا تحير و اضطراب ابو العلاء معرى و خيام ، از نشاط يك پرندهء زيبا در فضاى وسيع و روى مرغزارها گرفته تا نشاط جلال الدينها در دريافتهاى الهى ، از يقين و جزم على بن ابى طالب عليه السلام تا شك و ترديد يك متحير راهرو همه و همه با اشكال گوناگون مناجاتهايى است و عبادتها .
اما براى اين كه همه اين حالات متضاد و مختلف را بتوانيم مناجات و عبادات محسوب بداريم ، بايستى دو نكته را در نظر بگيريم :
نكته اول - بايد بدانيم كه انديشه تحركى است كه از مبارزه با ركود فكر ناشى مى شود كه خود از خواسته هاى خداوندى است . اضطراب و ترديد كه ضد ذكر گفتن و شب بيدارى و نشاط احساس مى شود ، پديده هايى هستند كه در زمينهء جويندگى و نرسيدن به مقصد نمودار مى شوند . جوينده اگر چه به مقصد نرسد ، اگر واقعاً جوينده است خواستهء خداوندى را به جاى مى آورد :

گر چه رخنه نيست در عالم پديد خيره يوسفوار مى بايد دويد