با توجه به آنچه در اينجا ذكر شد، به روشنى معلوم مى‌شود بين نفس غايت و علت غايى نيز در اصل ماهيت هيچ‌گونه تفاوت وجود ندارد. آنچه مى‌تواند بين غايت يك شىء و علت غايى آن به عنوان فاصله شناخته شود، چيزى جز اختلاف يا تفاوت بين دو مرتبۀ از وجود نيست؛ زيرا ماهيت يك شىء به اعتبار وجود علمى خويش مى‌تواند علت غايى به شمار آيد؛ ولى همان شىء به اعتبار وجود خارجى خود چيزى جز غايت نيست.

چنان‌كه در مثال بالا شخص تشنه وقتى جهت رفع تشنگى خويش مبادرت به نوشيدن آب مى‌كند، فقط به خاطر اين است كه رفع تشنگى را تصور كرده و به دنبال آن مى‌كوشد تا سيراب شدن را در جهان خارج تحقق بخشد. به عبارت ديگر، بايد گفت كسى كه تنها در جهان انديشه و تصور سيرآب است، مى‌كوشد تا خود را در جهان خارج نيز سيرآب كند. بنابراين، سيرآب شدن در جهان انديشه و تصور، علت غايى و فاعلى به شمار مى‌آيد، در حالى كه سيرآب بودن واقعى در جهان خارج چيزى جز غايت فعل نمى‌باشد.

نتيجه‌اى كه از اين سخن به دست مى‌آيد، اين است كه مى‌توان گفت نوشيدن آب، از سيرآب شدن ناشى مى‌گردد و همين نوشيدن آب منشأ سيرآب شدن نيز مى‌باشد؛ زيرا عمل نوشيدن آب به يك اعتبار معلول است و به اعتبار ديگر علت. عمل نوشيدن آب نسبت به شخص سيرآب در جهان انديشه و تصور، معلول به شمار مى‌آيد؛ ولى همين عمل نوشيدن آب نسبت به سيرآب شدن شخص در عالم خارج ناچار چيزى جز علت نمى‌باشد. به همين جهت است كه حكما گفته‌اند شخصى كه سيرآب است، در جست‌وجوى سيرآب شدن است. اين جمله بين بسيارى از فلاسفه معروف است كه گفته‌اند: «الرّيان يطلب الرّيان» ؛ يعنى هركس سيراب شدن را در عالم انديشه تصور كرده است، كوشش مى‌كند تا سيراب شدن را در جهان خارج نيز تحقق بخشد.

به‌طور خلاصه، علت غايى و علت فاعلى هم در وجود و هم در ماهيت با يكديگر متحدند؛ ولى نفس غايت با علت غايى اگرچه در ماهيت با يكديگر متحدند، ولى در نحوۀ وجود و مرتبۀ هستى با يكديگر تفاوت دارند. اين تفاوت را بايد در تفاوت بين وجود ذهنى و وجود خارجى جست‌وجو نمود. علت غايى همواره در جهان ذهن تحقق مى‌پذيرد؛ ولى نفس غايت جز در عالم خارج به منصه ظهور نمى‌رسد.