قيام صدورى مى‌دانند. لازمۀ اين سخن اين است كه نفس ناطقه در برابر جهان خارج و پديده‌هاى آن تنها نقش يك آيينه را ندارد كه آنچه را در آن مى‌نمايند، منعكس سازد؛ بلكه پيوسته از خود فعاليت نشان مى‌دهد و در ارتباط متقابل با پديده‌هاى جهان خارج، دست به خلاّقيت مى‌زند و يك سلسله ادراكات را مى‌آفريند. به اين ترتيب مى‌توان گفت نسبت نفس ناطقه به صور ادراكات نسبت علت به معلول است. اين مسئله نيز به خوبى آشكار است كه در باب علت و معلول و ارتباط آنها با يكديگر، سخن از خلق و صدور در ميان است نه از يك ارتباط سطحى بين دو شىء يا ارتباطى كه از نوع مقوله و اضافه باشد.

اكنون با توجه به اين‌كه نسبت ادراكات به نفس ناطقه از قبيل نسبت معلول به علت است، مسئلۀ ديگرى كه در باب علت و معلول، بين «حكما» از يك طرف و دو گروه اشاعره و معتزله از طرف ديگر، سخت مورد اختلاف است، پيش مى‌آيد. آن مسئله در اينجا به اين صورت مطرح مى‌شود كه آيا حاصل شدن يك صورت ادراكى در نفس ناطقه پس از نظركردن دقيق در مقدمات برهان به چه كيفيت است؟ ناگفته نماند كه پيدايش صورت ادراكى در نفس ناطقه پس از نظركردن، اعم از اين است كه آن نظركردن در مقدمات برهان تحقق يابد يا در پديده‌هاى عينى خارجى از طريق حواس انجام پذيرد.

طبعا در مورد قسم اول صورت ادراكى يك امر كلى است و در مورد قسم دوم جز يك امر جزئى محسوس چيز ديگرى نخواهد بود. پاسخ به اين پرسش كه آيا پيدايش صورت ادراكى در لوح نفس پس از نظركردن در مقدمات برهان چگونه است، از ديدگاه حكما و دو گروه اشاعره و معتزله متفاوت است.

معتزله در اين باب بر اين عقيده‌اند كه پيدايش صورت ادراكى در نفس ناطقه پس از نظركردن در مقدمات برهان يك فعل اختيارى است كه انسان از طريق نظر در مقدمات انجام مى‌دهد و صدور افعال اختيارى از انسان به طريق توليد است. به اين ترتيب مى‌توان گفت نظركردن در مقدمات برهان از نظر معتزله موجب توليد و پيدايش صورت ادراكى خواهد بود؛ و اين همان چيزى است كه معتزله در مورد جميع افعال اختيارى جارى دانسته و نسبت به آن اصرار مى‌ورزند.

اشاعره در اين باب نيز مانند بسيارى از ابواب ديگر موضع خود را نقطۀ مقابل معتزله قرار داده‌اند. اين گروه بر اين عقيده‌اند كه بين نظركردن در مقدمات برهان و پيدايش صورت ادراكى، هيچ‌گونه رابطۀ توليدى وجود ندارد. همان‌گونه كه هيچ‌گونه رابطۀ