قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٨٠٩ - كل فقير بالذات من وجه ما، هو فقير بالذات من جميع الوجوه

كلّ فقير بالذّات من وجه ما، هو فقير بالذّات من جميع الوجوه

هرچيز كه از يك وجه، به گونه‌اى ذاتى نيازمند باشد؛ ناچار بايد گفت از همۀ وجوه در حد ذات خويش نيازمند خواهد بود. اين قاعده يكى از قواعد عقلى است كه در درستى و اعتبار آن به هيچ‌وجه نمى‌توان ترديد روا داشت. معنى اين قاعده اين است كه نياز ذاتى و احتياج جوهرى در يك شىء، اگرچه از يك جهت باشد، مستلزم نياز ذاتى و احتياج جوهرى آن از همۀ جهات ديگر نيز مى‌باشد. به اين ترتيب، بايد گفت اگر يك شىء تنها از يك وجه نياز ذاتى داشته باشد، ديگر به هيچ‌وجه نمى‌تواند بى‌نياز ذاتى به شمار آيد.

حكما براى اثبات اين قاعده استدلال كرده و اقامۀ برهان نموده‌اند. برهان قاعده به اين ترتيب است كه گفته‌اند: اگر چيزى از يك وجه نياز ذاتى داشته باشد، و از وجه ديگر در مقام ذات بى‌نياز فرض شود؛ ناچار بايد گفت فقط دو صورت مى‌توان براى آن فرض كرد كه به ترتيب عبارتند از:

١. يك شىء در مقام ذات خود، بى‌نياز فرض شود؛ ولى در مقام صفات نيازمند ذاتى به شمار آيد.

٢. يك شىء در مقام صفت به گونه‌اى ذاتى بى‌نياز فرض مى‌شود؛ ولى در مقام ذات نيازمند به شمار آيد.

فرض دوم به هيچ‌وجه نمى‌تواند يك فرض معقول و قابل قبول به شمار آيد؛ زيرا صفت همواره بعد از مقام ذات و مرتبۀ جوهرى يك شىء واقع مى‌شود. اين مطلب نيز بسيار روشن است كه اگر چيزى بعد از مقام ذات واقع شود، ناچار در همۀ جهات تابع ذات خواهد بود. به اين ترتيب، وقتى ذات يك شىء در مقام جوهرى خويش، نيازمند به غير فرض شود؛ ناچار همۀ صفات آن نيز به گونه‌اى ذاتى نيازمند خواهند بود.

فرض اول نيز از طريق برهان خلف ابطال مى‌گردد؛ زيرا هنگامى كه يك شىء در مقام