قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٢٦ - موضوع در حركت جوهرى چگونه باقى مىماند؟

مى‌شود در اين حركت جوهرى و ذاتى كه انسان به وسيلۀ آن تكامل مى‌يابد، موضوع حركت كه همان شخصيت انسان باشد، در همۀ مراحل گونه‌گون حركت همواره محفوظ باقى مى‌ماند و اين همان چيزى است كه در باب حركت آن را «موضوع حركت» ناميده‌اند.

اكنون بى‌مناسبت نيست عين عبارت يكى از پيروان صدر المتألّهين را در اين باب بياوريم. وى مى‌گويد:

لا بدّ فى كلّ حركة (فى أىّ مقولة وقعت) أن يكون الموضوع فيها ثابتا بوجوده و تشخّصه، و تتبدّل عليه أفراد تلك المقولة، يخالف الفرد الّذى يكون له فى آن آخر، مخالفة نوعيّة أو صنفيّة، إلاّ أنّه يكفى فى بقاء الموضوع إنحفاظ وحدته الشّخصيّة بوحدة عقليّة فاعليّة نوريّة كالعقل المدبّر المعتنى بكلاة الشّخص و حفظه فى مراتب التطّورات و التقلّبات فى النشآت أو بوحدة إبهاميّة قابليّة، كوحدة المادّة الأولى، فإنّها يكفى فى تشخّصها وجود صورة ما و كيفيّة ما و كميّة ما و هكذا؛ و يجوز التّبدل له فى خصوصيّات كلّ منها. فهده الأفراد الغير المتناهية إنّما توجد بوجود واحد إتّصالى له حدود غير متناهية بالقوّة، بحسب حدود مفروضة فيه. . . ١.

[١] اصول المعارف. ص ١٠٢.