قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٩١ - گامهاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

لازم به يادآورى است كه پيش از اثبات وجود يك شىء، هرگونه تعريف كه براى آن ذكر شود، چيزى جز شرح الاسم نيست، زيرا مرحلۀ حدّ تام كه آن را «مفاد ما (ى) حقيقيه» مى‌خوانند هميشه بعد از مرحلۀ وجود است كه آن را «مفاد هل بسيطه» مى‌نامند. شكى نيست كه پيش از دو مرحلۀ «هل بسيطه» و «ما (ى) حقيقيه» كه همواره از وجود و ماهيت حكايت مى‌كنند، مرحلۀ ما (ى) شارحه قرار دارد كه از نخستين توجه انسان به يك شىء حكايت مى‌كند؛ به همين جهت است كه حكماى اسلامى آن را «پاسخ پرسش نخستين» نام نهاده‌اند.

گام‌هاى منطقى انديشه يا مطالب علمى در اصطلاح منطق

اگر بخواهيم مراحل تفكر و سير انديشۀ انسان را در باب ادراك يك شىء، براساس موازين منطقى مورد بررسى قرار دهيم، بايد بگوييم انديشه انسان در مورد ادراك يك شىء، از آغاز تا انجام سير خود را در شش مرحله به ترتيب ذيل ادامه مى‌دهد:

١. «ما» (ى) شارحه

٢. هل بسيطه

٣. «ما» (ى) حقيقيه

٤. هل مركبه

٥. لم ثبوتى

٦. لم اثباتى

«ما (ى) شارحه» عبارت است از نخستين توجه انسان نسبت به يك شىء كه به صورت اولين پرسش براى وى مطرح مى‌گردد. وقتى از اين مرحله گذشت، مرحلۀ «هل بسيطه» يعنى پرسش از اصل هستى شىء براى وى مطرح مى‌شود. پس از اين مرحله اگر از اصل هستى يك شىء اطمينان حاصل نمود، مرحلۀ «ما (ى) حقيقيه» يعنى پرسش از گوهر شىء براى وى مطرح مى‌گردد. در اين مرحله نهايت دقت و موشكافى بايد به عمل آيد تا همۀ ذاتيات شىء در تعريف آن به كار گرفته شود. وقتى همۀ ذاتيات شىء در تعريف آن گرد آمد، ماهيت واقعى آن نمودار مى‌گردد. پس از اين‌كه ماهيت واقعى شىء معلوم گشت، ساير خصوصيات و عوارض آن مورد پرسش قرار مى‌گيرد. و اين همان مرحلۀ چهارم است كه تحت عنوان «هل مركبه» مورد بررسى واقع مى‌شود.

«هل مركبه» در حقيقت سؤال از همۀ خصوصيات و عوارضى است كه بر يك شىء