واقع و نفس الامر، عدم آن چيز نيست. به عبارت ديگر مى‌توان گفت جايى كه يك شىء ممتد در لحظات است و يك موجود كشيده و گسترده شده در بستر حركت و اجزاء لا يتناهى زمان است، عروض عدم بر آن شىء در همۀ لحظه‌ها و جميع اجزاى زمان آن نخواهد بود. به سخن ديگر در اين باب بايد گفت عدم و نيستى يك شىء در يك مرحله از مراحل واقع و نفس الامر، هرگز به معنى عدم و نيستى آن شىء از جميع مراحل واقع و نفس الامر نيست. بنابراين، اگر يك شىء در يك لحظه موجود و در لحظۀ ديگر معدوم مى‌شود، معدوم شدن لحظۀ بعد واقعا عدم آن شىء نيست؛ يعنى در لحظۀ بعد واقعا عدم بر شخصيت واقعى آن شىء عارض نگشته است. بررسى كامل در اين مسئله و توضيح بيش‌تر در اين مقام، مستلزم اين است كه يك اصل اساسى ديگر از اصول فلسفۀ صدر الدّين شيرازى را كه ارتباط مستقيم با اين مسئله دارد، در اينجا مورد بررسى قرار دهيم. آن اصل اساسى عبارت است از اصل تشكيك در وجود كه بعد از اصل اساسى اصالت وجود در حلّ اين مسئله و بسيارى از مسائل ديگر داراى درجۀ اول از اهميت است.

اصل تشكيك در وجود

به مقتضاى اصل اساسى تشكيك در باب وجود، حقيقت هستى داراى مراتب متفاوت است، مانند اين‌كه گفته مى‌شود وجود، در مرتبه‌اى علت است و در مرتبه‌اى معلول؛ در مرتبه‌اى مجرد است و در مرتبه‌اى مادى؛ در مرتبه‌اى بالفعل است و در مرتبه‌اى بالقوّه و. . . تفاوت اين مراتب را در باب تشكيك، تفاوت طولى مى‌گويند؛ يعنى مراتب مختلف هستى در طول يكديگر واقع شده‌اند نه در عرض يكديگر. معنى اين سخن اين است كه اختلاف در مراتب، به‌گونه‌اى است كه فقط از طريق شدت و ضعف يا محيط و محاط بودن قابل توجيه است. به عبارت ديگر مى‌توان گفت معنى اختلاف در مراتب طولى، يا در طول يكديگر واقع شدن اين است كه مانند سلسلۀ علت و معلول، هرموجود در مرتبۀ عالى شامل مرتبۀ پايين‌تر از خود نيز مى‌باشد، و هرموجود در مرتبۀ پايين در عين حال كه در درجه‌اى از هستى واقع شده مندك و منطوى در موجود بالاتر از خويش است. بنابراين، هرمرتبه از مراتب بالاتر شامل مراتب پايين‌تر و محيط بر آنها است؛ كما اين‌كه هرمرتبه از مراتب بالاتر شامل مراتب پايين‌تر و محيط بر آنها است؛ كما اين‌كه هرمرتبه از مراتب پايين‌تر محاط مراتب بالاتر و در درون آنها واقع شده است. اين نوع تفاوت در وجود را كه «تفاوت به شدت و ضعف» خوانده‌اند، «تفاوت طولى» يا