تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٢٩ - برخى از احكام ضمان نسبت به بعد از برطرف شدن تعذر

مى‌آيد لذا قيمت يوم التلف مى‌بايد بمالك داده شود و ديگر عينى در خارج نبوده تا زوائد ملحق بآن يا ارتفاع ارزش و قيمتش را بتوان ببركت وجودش منظور و ملحوظ نمود از اينرو اگرچه اداء قيمت از زمان تلف هرچه بتأخير افتد موجب لزوم امرى زائد بر قيمت يوم التلف نمى‌باشد و از طرف ديگر اگر غارم قيمت مزبور را به مالك عرضه نمود وى حق امتناع از قبول آنرا ندارد و اين خود شاهد بارزى است كه غير از قيمت يوم التلف امر ديگرى در عهده ضامن نبوده و مالك نيز استحقاق شيئ ديگرى را ندارد چه آنكه اگر مثلا مستحق ارتقاع قيمت بعد از تلف مى‌بود بايد مى‌توانست از اخذ قيمت يوم التلف امتناع نموده و منتظر باشد كه قيمت پس از تلف به چه حدّى مى‌رسد و سپس آن قيمت را از وى مطالبه كند در حاليكه گفتيم او چنين حقى را ندارد بخلاف تعذّر كه اگر غارم قيمت يوم التعذّر را بمالك عرضه داشت او مى‌تواند از پذيرفتنش استنكاف كرده و نفس عين را خواسته و اظهار كند چون عين فعلا ممكن الوصول نيست صبر مى‌كنيم تا بدست آيد لذا هرچه قيمت عين در خارج بالا رود اين ارتفاع در ذمّه ضامن مورد ملاحظه بوده بطورى كه وقتى مالك از مطالبه عين منصرف شده و قيمت را بخواهد قيمت يوم المطالبه بشرطى كه اداء در همان روز صورت گيرد حق او است و اگر ضامن قيمت را نداد يا قدرت ادائش را نداشت فلذا دفع از يوم المطالبه تأخير افتاد و در اين اثناء باز قيمت بالاتر رفت اين زيادى را نيز ضامن بوده و مى‌بايد به مالك بدهد و حاصل كلام آنكه حكم تلف با تعذّر از اينجهت فرق دارد يعنى ارتفاع قيمت بعد از تلف در ضمان ضامن نيست ولى در تعذّر اين ارتفاع و زيادى مورد ضمان مى‌باشد.

شرح نكته دوّم‌

در جائى كه عين متعذّر الوصول بوده اگر عذر برطرف شد و دسترسى به مال ممكن گرديد بر ضامن واجب است نفس عين را بمالك برگرداند و لو قبلش قيمتش را باو اداء كرده باشد اعمّ از آنكه برگرداندن عين بمالك مستلزم هزينه و مؤنه بوده يا چنين نباشد.