تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٢٧ - برخى از احكام ضمان نسبت به بعد از برطرف شدن تعذر

١- ارتفاع قيمتى كه بعد از تعذّر وصول بعين و پرداختن بدل حيلوله حادث مى‌شود آيا در ضمان غارم بوده يا وى نسبت بآن هيچ تعهّد و ضمانى ندارد.

امّا شرح ارتفاع قيمتى كه پس از تلف عين حاصل شده قبلا گفتيم كه بنا بر رأى تمام فقهاء و باجماع كافّه علماء در ضمان غارم نمى‌باشد پس آنچه در اينجا مطرح است حكم ارتفاع قيمت در عين متعذّر الوصول است كه بعد از پرداخت بدل حيلوله حاصل گرديده.

٢- در تعذّر وصول بعين وقتى غارم بدل حيلوله را بمالك داد اگر عذر برطرف شده و وصول بعين ممكن گردد آيا ردّ عين بمالك واجب است يا واجب نيست؟

شرح نكته اوّل‌

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

وقتى تسليم عين متعذّر گرديد و غارم آن را بعنوان بدل حيلوله غرامتا بمالك داد امر از دو حال خارج نيست:

يا بماليكه به مالك دفع شده عنوان غرامت صادق است و يا صادق نيست.

اگر صادق نباشد حكم آن اينستكه آنچه بعد از دفع بدل در خارج پيش مى‌آيد از قبيل بالا رفتن قيمت سوقيّه عين در عهده ضامن است نتيجتا اگر قيمت وقت تعذّر مثلا هزار تومان بوده و وى آنرا بمالك پرداخته و بعدا پانصد تومان ديگر قيمتش بالا رفت ضامن مكلّف است اين زيادى را نيز به مالك بدهد.

و اگر بر مال مدفوع عنوان غرامت صادق باشد يعنى در حقّش بگويند كه غاصب و ضامن غرامت مال متعذّر الوصول را بمالكش پرداخت پرواضح است كه ذمّه او فارغ شده و از عهده ضمان برآمده است و با اينفرض قطعى است كه ديگر غارم مسئول حوادث بعد از دفع بدل از قبيل ارتفاع قيمت سوقيّه عين نخواهد بود و همچنين مالك حق ندارد از ضامن مطالبه قيمت زيادى متّصل يا منفصل حادث در عين را نموده يا منافع بعد از دفع بدل تا وقت عذر را از او خواستار شود.