تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٨٧ - مثلى و نظريه فقهاء در آن

جريان بيان مذكور در آن كشف مى‌كنيم تعريفى كه مشهور براى مثلى نموده‌اند جامع نبوده و از اين نظر مخدوش است.

توجيه كلام مشهور

سپس مى‌فرمايند:

مگر آنكه در توجيه كلام مشهور بگوئيم:

درهم نسبت به نوع خودش كه در هم صحيح باشد مثلى است باين معنا كه همه درهم‌هاى صحيح قيمتشان بيك اندازه است بنابراين اگر قيمت ٥ در هم به پنجاه تومان باشد قيمت يك در هم قطعا بمقدار خمس يعنى ده تومان است پس مراد سالم از هرجنسى است و بدين ترتيب تعريفى كه مشهور براى مثلى نموده‌اند قابل خدشه نيست فلذا گندم خورد شده كه اصطلاحا بلغور ناميده مى‌شود مثل براى جنس حنطه نبوده همانطوريكه برنج خورد و باصطلاح نيم‌دانه مثل براى جنس ارز بحساب نمى‌آيد، بنابراين مى‌توان گفت:

هرنوعى از انواع جنس بلكه هرصنفى از اصناف نوع نسبت بافراد همان نوع يا صنف مثلى است از باب مثال مى‌گوئيم:

حنطه (گندم) جنس است براى انواع مختلفى همچون گندم سفيد و گندم زرد و گندم زرد مثلا نوع است براى اصنافى مانند گندم ورامين و گندم نيشابور.

بايد توجّه داشت گندمهاى ورامين را وقتى نسبت بهم بسنجيم چون قيمت آنها با يكديگر مساوى است پس در همين صنف مثلى بوده اگرچه نسبت به قيمت گندمهاى نيشابور باهم متفاوت هستند مثلا يك كيلو از گندم ورامين اگر بيست تومان باشد نيم كيلو از همين گندم قطعا ده تومان است در حاليكه نيم كيلو از گندم نيشابور باينمقدار نبوده بلكه كمتر مثلا مى‌باشد پس افراد هرگندم را بايد در صنف خودش ملاحظه نمود و به تعبير ديگر:

افراد هرصنفى مثلى هستند نسبت بهمان صنف نه نسبت به صنف ديگر.

و بدين ترتيب اشكال و انتقادى كه برخى در اينمقام به كلام مشهور كرده‌اند وارد نمى‌باشد شرح اين اشكال چنين است: