حضرتش سؤال كردند كه راز يتيم شدن پيامبر چه بود؟ فرمود: «لِئلاّ يجبَ عَلَيه حَقٌّ لِمَخْلوق»: تا حقّ اطاعت مخلوقى بر گردن او نباشد[١] (زيرا پدر حق اطاعت بر گردن فرزند دارد).

ب: (وَ وَجَدَكَ ضالاًّ فَهَدى)

ضلالت به معناى گمراهى است و«هدايت» به معناى «راهنمايى» اكنون بايد ديد اين كدام ضلالت است كه منافى با عصمت نمى باشد؟ مفسران در اين مورد، نظريه هاى گوناگونى نقل كرده اند كه غالباً با ظاهر آيه تطبيق نمى كند، ولى با توجه به اين كه محور بحث، رويدادهاى دوران كودكى وآغاز زندگى رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم) است، بايد گفت ضلالت در آيه، به معنى «حالت نفسانى» و «صفت وجودى» در روح وروان نيست زيرا چنين حالتى در دوران بزرگى وپس از بلوغ پيدا مى شود، يعنى آنگاه كه انسان مى تواند از هدايتهاى الهى درونى(عقل) وبيرونى (پيامبران) بهره بگيرد، در اين موقع است كه تيرگى وتاريكى خاصى فراگير قلب و دل مى گردد و انسان به صورت يك موجود ضالّ وگمراه در مى آيد.

از آنجا كه محور بحث در اين آيات، تشريح وضع دوران كودكى وآغاز حيات پيامبر است، طبعاً نمى توان آن را به صورت ياد شده تفسير كرد، بلكه بايد گفت مقصود، بيان واقعيتى است كه پيامبر و همه انسانهاى جهان را فرا مى گيرد وآن اينكه: هر انسانى در حدّ ذات، فاقد هدايت است و اگر هدايت و راهنمايى خدا شامل حال انسان نگردد، تمام افراد بشر در گمراهى باقى مى مانند وبه بيانى ديگر: هر انسانى به حكم اينكه «ممكن» است، در حدّ ذات فاقد هر نوع كمال مى باشد و هرچه دارد، ويا بعداً به دست مى آورد همگى در پرتو عنايات او است وزبان حال هر موجودى اين است كه:«اَللّهُمَّ ما بِنا مِنْ نِعْمَة فَمِنْكَ»:پروردگارا! هر نعمتى (اعمّ از

[١] عيون الأخبار، ص ٢١٠، ودر حديثى امام صادق (عليه السلام) به همين نكته نيز چنين اشاره مى كند:«لئلا يَكُونَ لأَحَد عَلَيْه طاعة» معانى الاخبار، ص ٢٠، علل الشرايع، ص ٥٥.