جمله قبل، چيزى را «منها» كند، بلكه به معنى «لكن» است كه در مقام استدراك از گفتار قبل به كار مى رود، ومعنى جمله چنين است: تو اميد نداشتى كه كتاب بر تو القاء گردد ليكن با اين نوميدى رحمت پروردگار ايجاب كرد كه چنين نعمتى شامل تو شود. اين نظر از «فراء» كه از ادباى زبان عربى است نقل شده است.[١]

در اين فرض چيزى از جمله پيشين استثنا وبه اصطلاح منها نشده است و جمله قبل به حالت نفى مطلق باقى مانده است و آن اينكه پيامبر هيچ نوع اميدى به نزول كتاب نداشت; در حقيقت مفاد آيه مثل اين است كه فردى به يك نفر كمك مادى كند در مقام توضيح كار خود بگويد من به فلانى بدهكار نبودم، ليكن به خاطر پيوند خويشاوندى به وى كمك كردم.

البته يك چنين تفسير (با امكان حمل «إلاّ» بر «استثنا»، نه «استدراك)» بر خلاف ظاهر است ودر سخنان افراد بليغ وجود آن كاملاً نادر مى باشد.

٢ـ لفظ (إِلاّ رَحْمَةً) به معنى استثنا و خارج كردن چيزى از جمله پيشين است، نه به معنى استدراك، ولى جمله اى كه (إِلاّ رَحْمَةً) متوجه آن مى باشد و از آن استثنا مى كند از مفاد آيه استفاده مى شود ودر تقدير است گويا خدا چنين مى فرمايد:«وما القى عليك الكتاب بسبب من الأسباب إلاّ رحمة» قرآن به هيچ جهتى بر تو فرود نيامد، مگر از جهت رحمت حق واين نظريه را زمخشرى در كشّاف نقل كرده است.

ناگفته پيدا است كه تقدير جمله «وما ألقى...» بر خلاف قاعده است و تا ضرورتى ايجاب نكند، نبايد سراغ آن رفت.

٣ـ لفظ (إِلاّ رحمةً) استثنا از جمله موجود در خود آيه است و معنى آيه اين است: تو اميدى به نزول قرآن بر خودنداشتى، مگر از يك طريق و آن اينكه رحمت

[١] مجمع البيان، ج٤، ص ٢٦٩; تفسير رازى، ج٦، ص ٤٩٨. در اين فرض مفاد جمله چنين است:«و لكن رحمة من ربّك القى إليك (يا) لكن ربّك رحمك و أنعم به عليك».