بخش نخست: آياتى است كه وضع عمومى مسلمانان را به هنگام ورود سپاه احزاب بيان مى كند و اين آيات ناظر به گروه خاصى از مؤمن و منافق نيست هرچند اين دو گروه در پايان كار ، تفاوتى مانند تفاوت زمين تا آسمان دارند.

بخش دوّم: مربوط به تبيين وضع منافقان و بيماردلان از نظر ايمان است كه پس از آغاز نبرد، وحملات گهگاهى دشمن، پايمردى نشان نمى دادند، بلكه ديگران را نيز بر فرار از ميدان تشويق مى كردند.

بخش سوّم: مربوط به افراد با ايمان است كه به تعهّد خود عمل نموده و مسئوليتى را كه بر عهده گرفته بودند، به درستى انجام دادند، اينك آيات مربوط به هر سه بخش را به طور جداگانه بررسى مى كنيم:

بخش نخست: آيات بيانگر وضع عمومى مسلمانان

اين بخش از آيات وضع عمومى مسلمانان را به هنگام محاصره دشمن و هم چنين اوضاع شهر مدينه را تشريح مى كند و يادآور مى شود كه به وقت ورود سپاه سيل آساى دشمن به اطراف مدينه برق شمشير و شيهه اسبان دشمن، چشمها و گوشها را به خود خيره ساخته بود، نه چشمى جز آنها را مى ديد، ونه گوشى به نقطه ديگرى متوجه بود، تپش دلها، حاكى از حكومت ترس از سپاه، بر آنان بود و هر گروهى(مؤمن و منافق) در باره خدا به گونه اى اعم از صحيح و استوار، باطل ونااستوار فكر مى كرد قرآن اين حالت عمومى را در ضمن دو آيه چنين بيان مى كند:

١ـ (إِذا جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ و َ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونا)[١].

«به ياد آور هنگامى را كه از بالاى شهر مدينه و از پايين آن، دشمن شماها را

[١] سوره احزاب، آيه ١١.