در اين آيه از منافقان و بيماردلان نام مى برد، ممكن است مقصود از افراد بيمار همان افراد ضعيف الايمان باشند كه در هيچ قلمروى از كفر و ايمان ثبات ندارند چنانكه احتمال دارد مقصود همان منافقان باشند، زيرا هيچ مرضى بدتر از بيمارى نفاق نيست و لذا قرآن در باره منافقان مى فرمايد:

(فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً):«در دلهاى منافقان مرضى است خدا بر بيمارى آنان افزوده است».[٢]

وجمله (وَ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً) را جز افراد منافق كه هرگز در دل ايمان ندارند كسى نمى گويد و فرد ضعيف الايمان هرچه هم از نظر ايمان در درجه پايين باشد، جرأت به تظاهر به چنين جسارت ندارد.

ب: دعوت به فرار وبهانه تراشى

كار زشت و دور از شرف انسانى آنان اين بود كه صحنه نبرد را كه كرانه هاى خندق تشكيل مى داد، خالى مى كردند و در اين راه از دو نوع ترفند بهره مى گرفتند:

١ـ با دامن زدن به ترس و وحشت كه اين نقطه جاى ماندن نيست و همگى به داخل شهر باز گرديم، علاوه بر خود، ديگران را نيز به بازگشت به شهر تشويق

[١] سوره احزاب، آيه ١٢.
[٢] سوره بقره، آيه ١٠.