كسى رحم نكردند، سزاوار است كه در آنجا كيفرشان چنان باشد، و نوشابه‌هايشان چنين!
اصولًا، همان گونه كه بارها تأكيد كرده‌ايم، از آيات قرآن استفاده مى‌شود:
حداقل، بسيارى از كيفرهاى قيامت تجسمى است از اعمال دنياى انسان‌ها، چنان كه در سوره «تحريم» آيه ٧ مى‌خوانيم: يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لاتَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: «اى كافران امروز عذر مخواهيد، چرا كه جزاى شما تنها اعمالى است كه انجام مى‌داديد» (كه اكنون تجسم يافته و در برابر شما حضور پيدا كرده).
***
سپس، به توضيح علت اين مجازات پرداخته، مى‌فرمايد: «اين به خاطر آن است كه آنها اميدى به حساب و ترسى از عقاب خداوند نداشتند» «إِنَّهُمْ كانُوا لايَرْجُونَ حِساباً».
و همين بى‌اعتنائى به حساب و روز جزا، مايه طغيان و سركشى و ظلم و ستم آنها شد، و آن ظلم و فساد چنين سرنوشت دردناكى را براى آنان فراهم ساخت.
در حقيقت، عدم ايمان به حساب، عاملى است براى طغيان، و آن هم عاملى است براى آن كيفرهاى سخت.
توجه داشته باشيد: «لايَرْجُونَ» از ماده «رجاء» هم به معنى «اميد» است و هم به معنى «عدم ترس و وحشت».
اصولًا، انسان وقتى اميد و انتظار كيفر داشته باشد، طبعاً مى‌ترسد، و اگر نداشته باشد نمى‌ترسد، و اين دو لازم و ملزوم يكديگرند، لذا آنان كه اميد به حساب نداشته باشند ترسى هم ندارند.
تعبير به «إِنَّ» كه براى تأكيد است و «كانُوا» كه استمرار در ماضى را بيان مى‌كند و «حِساباً» كه به صورت نكره بعد از نفى ذكر شده و معنى عموم را