نظر اسباب و مقدمات، و يا همه اينها، يعنى بهشت هم از نظر مكان به مؤمنان نزديك مى‌شود، هم از نظر زمان ورود و هم اسباب و وسائلش در آنجا سهل و آسان است.
قابل توجه اين كه: نمى‌گويد: نيكوكاران به بهشت نزديك مى‌شوند، بلكه مى‌گويد: بهشت را به آنها نزديك مى‌سازند، و اين محترمانه‌ترين تعبيرى است كه در اين زمينه ممكن است.
همان گونه كه گفتيم: بهشت و جهنم هم اكنون وجود دارند، اما در آن روز بهشت نزديك‌تر و دوزخ از هر زمان شعله‌ورتر مى‌گردد.
***
و بالاخره، در آخرين آيه مورد بحث، كه در حقيقت مكمل تمام آيات گذشته و جزايى براى جمله‌هاى شرطيه است كه در دوازده آيه قبل آمده مى‌فرمايد: «در آن موقع هر كس مى‌داند چه چيزى را حاضر كرده است»! «عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ».
و اين تعبير، به خوبى نشان مى‌دهد: همه اعمال انسان‌ها در آنجا حاضر مى‌شود، و علم و آگاهى آدمى نسبت به آنها علمى توأم با شهود و مشاهده خواهد بود.
اين حقيقت، در آيات متعدد ديگرى از قرآن نيز آمده است: در آيه ٤٩ سوره «كهف» مى‌خوانيم: «وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً» و در آخرين آيات سوره «زلزال» آمده است: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ* وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ: «هر كس به اندازه ذره‌اى كار نيك كرده باشد آن را مى‌بيند* و هر كس به اندازه ذره‌اى كار بد كرده باشد آن را مى‌بيند».
اين آيه نيز، بيانگر تجسم اعمال است و اين كه اعمال انسان‌ها كه ظاهراً در